आठवणींचं कडबोळं

  

पिंजर लावायला म्हणून आरशासमोर उभी राहिले. अनामिकेने पिंजर लावत असताना मनगटाखाली भाजल्याच्या चंद्रकोरी उमटलेल्या दिसल्या आणि आठवलं लेक घरी जेवायला घरी आली होती. तिच्या घरच्या बाईच्या हाताच्या चवीचा कंटाळा आल्यानं तिला आईच्या हातची अंबाडीची भाजी नि भाकरी खायची होती. भाकरी करताना खोलगट तव्यावर भाकरी टाकून झाल्यावर पाणी फिरवताना अनेकदा मनगटाखाली चटके बसले होते.

पूजा करताना किंवा एखाद दिवशी जास्तीची कामं करताना या भाजक्या चंद्र्कोरी बघितल्या की मला आजीची आठवण होतेच होते. तिच्या बांगडी भरल्या हातावर कायम या काळसर चॉकलेटी भाजक्या चंद्रकोरी असत. आजीच्या कामाविषयी आई अनेकवेळा भरभरून बोलते. दिवसाला दररोज ४०-५० भाकरी चुलीवर भाजाव्या लागत. आणि सगळा स्वयंपाकही असायचाच. तशात ती जर गरोदर असली तर मग ते चुलीपाशी अवघडून बसणं, तिने पाय पसरले की पोटातल्या जीवालाही जरा पाय पसरायला मिळे. इतक्या भाकरी भाजून, बाकीचा स्वयंपाक करून तिची अन्नावरची वासना जात असे. तिची वासना गेली असली तरी पोटातल्या जीवाचं काय? मग अशा वेळेस ती चार पाच लसणीच्या पाकळ्या ठेचून घेत असे. कोनाड्यात एका टोपलीत वाळक्या मिरच्या असत त्यातल्या दोन मिरच्या घेत असे. आणि भाकरी झाल्यावर त्याच खोलगट तव्यावर चमचाभर तेल घालून ठेचलेली लसूण, मिरची घालत असे. त्यातच  भाकरीवर पाणी फिरवायला जे भांड घेतो त्यात जे पीठ जमा होई ते पिठाच्याच बोटांनी ढवळून तव्यावरच्या फोडणीत घालत असे. नुसत्या लसूण, मिरचीच्या वासानेही पोटातला जीव आनंदाने उड्या मारतो असं तिला वाटत असे. खरी गोष्ट अशी होती की तिला भूक लागलेलीच समजत नसे. एका वाफेत ती ज्वारीच्या पिठाची उकड शिजत असे. तिथे जवळच असलेल्या ताटलीत ती सगळी उकड काढायची त्याला मधोमध एक विहीर करून त्यात कच्चं तेल घालून सावकाशपणे बोटाने चाटत खायची. वर ताक प्यायचं. झालं एका गर्भारशी बाईचं जेवण.

याशिवाय शेतातून आलेला भुईमूग असो, चिंच असो की तूर असो. एकादशीच्या आधी दाण्याचं कूट संपलं असलं तर भुईमुगाच्या शेंगा त्यांची नाकं ठेचून त्यातले दाणे काढायचे. चिंच आलेली गावात लोकांना कशी कळायची कोण जाणे. रोज चार/ पाच जणं तरी चिंचेबद्दल विचारायला येतच. मग जरा सवड मिळाली की खल उपडा घालून त्यावर लाकडी दांडक्याने चिंचेवर घाव घालून चिंचोके आणि शिरा/ रेषा वेगळे काढून चिंच फोडून ठेवायची. आई, मी , मावश्या सुट्टीत गेलो की आम्ही मदत करत असूच. पण तिच्या कष्टांना पारावर नव्हता.

आज मिक्सर , फूड प्रोसेसर वापरताना आजीचे हात आठवतात. आपल्या वाळक्या , शुष्क तरीही तळव्याला मऊ असलेले हात आठवतात. गॅस गिझरचं पाणी अंगावर घेताना, बंबातलं कढत कढत पाणी घंगाळातून अंगावर घेताना पाण्याला येणारा एक वेगळा वास अजूनही नाकात जाणवतो.

माझ्या एका मित्राने एके ठिकाणी लिहिलं होतं की वारसा नावाची एक नितांतसुंदर चीज असते आपल्या आयुष्यात. हा वारसा काय असतो? तर आपल्या आई वडलांकडून आलेल्या गुण दोषांचा, लहानपणी ऐकलेल्या गोष्टींचा, गाण्याचा, वाचलेल्या पुस्तकांचा, आलेल्या अनुभवांचा हा वारसा आपल्याला भूतकाळात घट्ट पाय रोवून उभं रहायला शिकवतो. आपल्या पुढच्या आयुष्य या वारशाची एक घट्ट विणीची गोधडी तयार  तयार होते. ही गोधडी आपल्यावर कायम पांघरलेली असते.

एक दिवस दुपारी घरी असताना ओळखीची बेल वाजली. बघते तर आई दारात उभी होती. आई घरात आली. तिने माझ्या हातात आठ रुपये दिले आणि म्हणाली हे आठ रुपये मीनूच्या पिगी बँकेत टाक. रिक्षाने येणार म्हणून हातात ठेवले पण रिक्षाच मिळाली नाही. घोटभर पाणी पिऊन आई म्हणाली मी जरा आडवी पडते गं. दमलेय उन्हातून. आई एखाद्या लहान मुलासारखी कुशीवर झोपली होती. लहान मूल अत्यंत विश्वासाने आपल्या आईजवळ झोपतं तशीच ती झोपलेल्या मिनू जवळ आडवी झाली. चेहरा दमलेला होता. बाबा गेल्यापासून आई आपल्या खाण्या पिण्यावर लक्ष देत नाही असं एकदम जाणवून पोटात खड्डा पडला. मुलगी म्हणून मला यात दुर्लक्ष करून चालणार नाही. एकदम अपराधी वाटलं. तासाभराने आई आणि तिची नात दोघीही उठल्या. झोप पुरी झाल्यामुळे असेल पण दोघी ताज्यातवान्या दिसत होत्या. आई टेबला जवळ येऊन बसली. मी पोळ्या करत होते. मला वाटलं की आई आता पोळपाट लाटण्याचा ताबा घेते की काय..पण तसं काही झालं नाही. म्हणाली भूक लागली आहे. दोन दिवस नीट खाल्लंच नाही. बरं वाटत नव्हतं. शेवटी आज वाटलं आता तुझ्याकडे आजचा दिवस राहावं. आराम करावा. मला पोटात प्रचंड तुटलं. म्हणाले अगं तरीच फोनवर तुझा आवाज ओढलेला वाटला. ती नुसतीच हो म्हणाली.

मी एका छोट्या ताटलीत गरम पोळी तेलाचं बोट लावून वाढली. एका छोट्या वाटीत काल रात्री केलेला सुधारस वाढला. कडेला तूप वाढलं आणि आईसमोर ताटली ठेवली. आईनं कुठलासा श्लोक म्हणून जेवायला सुरवात केली. पहिला घास खाल्यावर लगेच म्हणाली छान खमंग झालीये पोळी. सुधारसा सोबत मस्तच लागतीये. घरातल्या बाईला अशी आपण केलेल्या पदार्थांची पावती किती लोकं पहिला घास खाल्ल्या खाल्ल्या देत असतील माहित नाही. देत असतील तर छानच. पण देत नसाल तर द्याच. मग पुढे काय जादू होते ते अनुभवा. जेवण झाल्यावर अन्नदाता सुखी भव म्हणत उठली. म्हणाली आज पोटात गोविंद गोविंद वाटतंय. मला तर माझंच पोट भरल्या सारखं वाटत होतं. जी आपली आई मी संध्याकाळी शाळेतून घरी आल्यावर चहा बरोबर गरम गरम पोळी करून देत असे तिला आज आपण गरम गरम पोळी करून वाढली याचं कोण समाधान वाटलं. सगळं आटपून आत गेले तर आईचा परत डोळा लागलेला. आणि तिची नात तिला डोक्यावर, कपाळावर जो..जो..असं म्हणत थोपटत होती. मित्र म्हणतो ती वारशाची वीण हीच.

एके दिवशीची गोष्ट. कामं अगदी पाठीला पाठ लावल्यासारखी आली होती. साय तळाला गेली होती. ती सायीच्या भांड्यात काढायची होती. कणिक भिजवायची होती. मुलगी शाळेतून यायच्या आधी तिच्या आवडीचा कोथिंबीरीचा पराठा करायचा होता. साय काढून दुधाच्याच भांड्यात कणिक काढली. दुधातल्या सायीमुळे भांड्याला एक प्रकारचा ओशटपणा येतो. आपण जर दुधाच्या भांड्यात कणिक भिजवली तर तो सगळा ओशटपणा कणकेत मिसळून दुधाचं भांडं एकदम स्वच्छ होतं. आणि इतर भांड्यांना तो ओशटपणा लागत नाही. हा वारसा पणजी, आजी आणि आईकडून माझ्याकडे आलेला.

तुपाच्या बेरीचीही तीच गोष्ट. तूप कढवून दोन दिवस झाले होते. तुपाची बेरी काढून ती फ्रीज मध्ये ठेवली होती. एक दिवस सकाळी सकाळी चुलत सासरे आले. नाश्त्याला एक खमंग थालीपीठ दिलं. नको नको म्हणत अगदी आवडीनं खाल्लं. थालीपिठाचा समाचार घेऊन झाल्यावर त्यांनी हे कसलं थालीपीठ आहे विचारलं. म्हणाले बेरीचं. बेरीत ज्वारी आणि तांदुळाचं पीठ घातलं. दोन कांदे, भरपूर कोथिंबीर घातली. तिखट मीठ घालून ते एकत्र करून त्याची ही थालीपीठं केली. बेरी आणि त्यातला तुपाचा अंश दोन्ही वाया न जाता उपयोगाला आले. हा चवींचा आणि निगुतीचा वारसा.

आपलं घर, आपल्या घराच्या चार भिंती त्यांचे कोपरे, थोडक्यात आपली वास्तू कायम आनंदी रहायला हवी असेल तर आपलं घर स्वच्छ ठेवणं आवश्यक आहे. जुनं, नको असलेलं समान, कागद पत्र वेळ मिळेल तेव्हा फाडून टाकावं. मला असं केल्यावर माझं घर मोकळा श्वास घेतंय असं वाटतं. सुट्टीत आजोळी दिवाळीत एकदा पहाटे पहाटे उठले आणि चहा प्यायला स्वयंपाकघरात गेले. तिथे पेट्रोमॅक्सच्या दिव्याच्या  उजेडात आजी चहाची तयारी करत होती. चुलीवर नजर गेली आणि बघते तर आदल्या दिवशी रात्री भाकरी करत असताना पिठमय झालेल्या चुलीचा मागमूस नव्हता. आम्ही मुलं जेवून वरच्या माडीत गेलो. पण आजीने सगळ्यांची जेवणं झाल्यावर चुलीतले निखारे काढून, चूल शेणाने सारवून त्यावर रांगोळी काढली होती. हळद कुंकवाची बोटंही दिसत होती त्या पेट्रोमॅक्सच्या दिव्यात.

मला मी जेव्हा माझी गॅसच शेगडी स्वच्छ पुसते तेव्हा ती सारवलेली चूल नेहमी डोळ्यासमोर येते. आपला स्वयंपाकघराचा ओटा, ओट्या खालचे ड्रॉवर, सिंक, सिंक खालची जागा हे महिन्यातून एकदा. खरं तर दोनदा सगळी भांडी, चमचे, कप, बाहेर काढून स्वच्छ करावेत. कोपऱ्यातून आणि कडेने दोन तीन लवंगा ठेचून आणि मिरी ठेवाव्यात. त्यावासाने झुरळांची, मुंग्यांची तिथपर्यंत यायचं नाही याची लक्ष्मणरेषा ठरून जाते. सिंकच्या खाली कचऱ्याचा डबा असेल आणि ओल असेल तर हमखास झुरळं, गोम, घोण यांची छुपी वस्ती असतेच असते. वर्षातून तीनवेळा हर्बल पेस्ट कंट्रोल करून घ्यावं. स्वयंपाकघर हे आपल्या संपूर्ण वास्तूचं हृदय असतं. ते जर ठणठणीत असेल तर घरातल्या सगळ्यांची प्रकृती उत्तम राहील यात शंकाच नाही.

पाणी हे जीवन आहे हे आपण लहानपणी शिकलोच आहोत. आज बातम्यांमधून, सोशल मिडिया वरून आपण गावात पडलेला दुष्काळ बघू शकतो. शहरात त्याची इतकी झळ बसत नसली तरी पाण्याचा वापर हा आपल्या कडे असलेल्या मौल्यवान गोष्टीसारखा केला पाहिजे. दिवसेंदिवस पाण्याचा नैसर्गिक स्रोत कमी होतोय. पावसावर आपले पुढचे काही महिने अवलंबून असतात. पालेभाज्या धुतलेलं पाणी आपण आपल्या घरगुती बागेत वापरू शकतो. नळाची धार कमीच ठेवावी. दात घासत असताना असताना अनेकजण नळ सुरु ठेवून दात घासत असतात. एक दिवस ते पाणी मोजून बघा किती वाया जातं ते. कुकर लावला असेल तर तळाला असलेलं गरम पाणी ओशट, तुपकट भाडी धुण्यासाठी किंवा मिक्सरचं भांडं धुण्यासाठी करू शकता. इंधन आणि पाणी दोन्ही वाचेल.

 दिवसातून एकदा आपल्या घरातल्या प्रत्येक खोलीच्या कोपऱ्यातून एक मायेची नजर फिरवा. त्यावेळी चांगले विचार मनात आणा. वास्तू तर काय तथास्तु..तथास्तु म्हणतच असते.

गजरा

 आता अजून एक मुलींच्या, बायकांच्या आवडीची गोष्ट सांगते. एका लग्नाला मुहूर्ता नंतर लहान लहान मुलं , मुली स्टेजवर फुलांच्या पाकळ्या गोळा करत होती. त्या लग्नात अक्षता नावापुरत्याच टाकून नवरा नवरीच्या जवळपास उभं असणाऱ्यांना मिक्स फुलांच्या पाकळ्या दिल्या होत्या. ती मुलं पाकळ्या गोळा करून एकमेकांच्या अंगावर उधळत होती. त्यात एक मुलगी मात्र म्हणाली की, माझ्या डोक्यावर हे टाकू नका. माझा गजरा खराब होईल. मला लग्नात सगळ्यांचं निरीक्षण करायला खूप आवडतं. आपला वेळही छान जातो त्यात. नवर्याच्या मित्राच्या मुलाचं लग्न होतं. नवरा त्याच्या मित्र मंडळीत असल्यामुळे  मी एकटीच स्टेज समोरच्या खुर्चीत बसून होते. मी पण कोणे एकेकाळी केलेला लहान मुलांचा वेडेपणा एन्जोय करत होते. त्या मुलांच्यात हेयर band सारखा गजरा लावलेली एक मुलगी होती. अगदी जसा लहान मुलांना आवडतो तसाच मोगऱ्याच्या कळ्यांचा गजरा लावला होता. खेळताना मधेच गजरा जागेवर आहे का नाही ते चाचपून बघत होती. तिच्यात लहानपणीची मी बघत होते. आमच्या शाळेच्या रस्त्यावर गुलबक्षीची खूप झाडं होती. मी त्याची अनेकदा फुलं घरी आणत असे.  फुलांची देठं एकमेकात विणून माझी मावशी त्याची सुंदर गजरा करत असे. चंद्रकोरीसारखा दिसे गजरा. मावशीच्या काळ्या, लांबसडक वेणीवर हा गजरा अगदी उठून दिसायचा. मला हा गजरा खूप आवडायचा. पण माझा बॉबकट असल्यानं मला हा गजरा घालताच यायचा नाही. शेवटी गजरा घालायला मिळावा म्हणून  मी ठरवून केस वाढवायला सुरवात केली आणि शाळेजवळची रोपं जाऊन तिथे बांधकाम सुरु झालं. त्यानंतर पुढे किती तरी वर्षांनी मला अशीच झाडं कोकणात दिसली. पण मावशीसारखा गजरा काही कोणाला जमला नाही.

आमच्या वर्गातली एक मुलगी एक दिवस मोत्याचा गजरा वाटावा असा तगरीच्या कळ्यांचा देठं काढून ओवून केलेला गजरा लावून आली होती. तिच्या काळ्याभोर   केसात जणू मणीच ओवल्यासारखे दिसत होते. झालं...मलाही तसाच गजरा हवासा वाटू लागला. पण आमच्याकडे तगरीचं झाड नव्हतं. पण शेवटी माझी तगरीचा गजरा घालायची इच्छा पूर्ण झालीच. एक दिवस माझ्या वर्गातल्या मैत्रिणीनंच मला रुमालात बांधून तगरीच्या कळ्या आणून दिल्या. म्हणाली..या घे बाई कळ्या. आणि घाल करून गजरा. मला कधी एकदाची मी घरी जाते आणि गजरा करते असं झालं. मी घरी गेले. हात पाय धुऊन एका ताटलीत कळ्या ओतल्या. मी कात्रीनं कळ्यांची देठं कापायला लागले. तेवढ्यात आई शाळेतून आली. तिने हा काय प्रकार आहे विचारलं. मी सगळं सांगितल्यावर मुक्या कळ्या तोडू नयेत गं मंजिरी. झाडालाही वाईट वाटू शकतं. मला ते मनापासून पटलं. आई म्हणाली..आज असं केलंस. पण परत असं करू नकोस. कर त्याचा गजरा. आणि घाल डोक्यात. त्या दिवशी मी तो कळ्यांचा गजरा घातला खरा..पण मनातून खूप वाईट वाटत होतं.

मोगरा, मदनबाण, जाई, जुई या फुलांच्या कळ्यांचा जरी गजरा घातला तरी त्या नंतर उमलणाऱ्या असतात. मला मे महिन्यात मिळणाऱ्या मदन बाणाचा गजरा सगळ्यात आवडतो. एकदा कामाच्या ठिकाणी संध्याकाळी मी मदनबाणाचा गजरा लावला होता. एक आजोबा काही कामासाठी आले. काम झाल्यावर जाता जाता मला म्हणाले , तुमच्या गजऱ्याचा सुंदर वास येतोय. कसला गजरा आहे हा..मी माझ्या भाच्यांसाठी न्यावं म्हणतोय. मी नाव सांगितलं. दुसऱ्याच दिवशी ते परत आले. त्यांनी मला एका पानाची गुंडाळी दिली. त्यात मदनबाणाच्या उमलू पहाणार्या फुलांचा गजरा होता. या काळ्या पूर्ण उमलल्या शिवाय याचा वास येत नाही. पण एकदा का या काळ्या उमलल्या तर याच्या सुंदर वासाने सारा आसमंत सुगंधित करून टाकतो. काय सुरेख निर्मिती आहे ही सृष्टीची.

तेच गोष्ट चमेली, जाई, जुई मोगर्याची. सकाळी न्हाऊन केसांची छानशी  बट वेणी घालावी. त्यावर एखादा सुंदर, मनमोहक वासाचा गजरा घालायचा. केस जरा ओले असतील तर छानच. छान अशाकरता की ओलेत्या केसांवर या फुलांचा वास खूप वेळ टिकून रहातो. आपल्या अवती भवती असणाऱ्यांना हा मंद सुवास विशेष जाणवतो. मला उग्र वासाचा सुरंगीचा गजरा फारसा आवडत नाही. बकुळीचा वासही तसा उग्रच. पण तरीही आवडणारा. पण हल्ली बकुळीचं झाडं बघायलाही महाग झालंय. अबोलीचा गजरा मला बघायला आवडतो. अबोलीच्या फुलांचा रंग मला प्रसन्नतेचं प्रतिक वाटतो.

लहान असताना एकदा कोणत्यातरी सिनेमात एका दृश्यात एका सुंदर सजवलेल्या हॉलमध्ये एक बाई आलेल्या पाहुण्यांचं स्वागत मनगटाला गजरा बांधून करत होती. त्यानंतर मी सहजच मनगटाला गजरा बांधला. आणि आईच्या माराला सामोरी गेले. मला मी मार का खाल्ला याचा प्रश्न पुढे बरेच वर्ष पडत होता पण उत्तर मिळत नव्हतं.

एकदा एका कार्यक्रमात विद्या बाळ प्रमुख पाहुण्या होत्या. आम्ही सगळ्या जणींनी मोगर्याचा गजरा लावला होता. एक गजरा उरला होता. सहजच मी त्यांना तो दिला. सोबत पीनही दिली. त्यांनी पिन परत केली. मला वाटलं की त्या तो गजरा केसाच्या एका बटेत अडकवतील. थोड्यावेळाने बघितलं तर त्यांनी तो गजरा लहान मुलांना रुमाल लावतात तसा डाव्या बाजूला गोल करून लावला होता. मला ही गजरा लावण्याची कल्पना आवड्लीच. मी त्यांना तसं म्हणालेही. त्या म्हणाल्या की अगं इतका सुंदर वास असलेल्या गजरा आहे तर मला नको का वास यायला. आता इथे मी हा लावल्यामुळे मी त्याचा वास घेण्याचा आनंद उपभोगू शकतेय. काय बरोबर ना...त्या जे म्हणाल्या ते मला पटलं. पण तसा गजरा लावण्याचं माझं अजून तरी काही धारिष्ट्य झालेलं नाही.

 

 

बांगड्या

 

त्या दिवशी बऱ्याच वर्षांनी बांगड्यांच्या दुकानात गेले. निमित्त होतं माझ्या मुलीच्या संक्रांतसणाचं. तिला यावर्षी बांगड्या लुटायच्या होत्या. दुकान तसं छोटंसंच होतं. पण बांगड्यांचे रंग आणि प्रकार खूप होते. मला आवडतील अशा बांगड्या निवडीला वाव होता. माझ्यासाठी मी आमसुली रंगाच्या वर्खाच्या बांगड्या घेतल्या. अगदी हातात घालून सुद्धा बघितल्या.  त्या आमसुली रंगाकडे बघत माझ्या आजोळची आठवण झाली. मे महिन्यात आम्ही सगळी मावस, मामे भावंडं रहिमतपूरला जमत असू.

स्वयंपाकघरात आजी  नेहमीच चुलीपाशी बसलेली असे. आम्ही मुलं पुढ्यात ताट घेऊन अंगत पंगत करून बसायचो. सहज आठवलं. सुट्टीतल्या एके दिवशी दोन चुलींपैकी एका चुलीवर मोठ्या पोळपाटावर सांज्याची पोळी लाटत होती. लाटताना तिच्या हातातल्या काचेच्या बांगड्या मागेपुढे होत होत्या. त्यांची नाजूक किणकिण ऐकू येत होती, आजीच्या दोन्ही हातात मिळून आमसुली रंगांच्या साताठ बांगड्या होत्या.  दुसऱ्या चुलीवर भाजीसाठी तेल तापवत ठेवलं होतं. जवळच असलेल्या जमिनीतल्या उखळीत तिने दोन मिरच्या, चार लसणीच्या पाकळ्या ठेचायला टाकल्या.  त्या ठेचताना पुन्हा तोच बांगड्याचा आवाज. पण यावेळची आवाजाची लय वेगळी होती. मी वर्षानुवर्ष आजीचे हात त्याच आमसुली रंगाने भरलेले बघितले आहेत. तिला तोच रंग आवडायचा.

आजी म्हणायची, पोरी माहेरपणाला आल्या आहेत. त्यांना आवडतील त्या बांगड्या भरायला जाऊदेत. आम्ही मुली आणि आई, मावश्या शेजारीच असलेल्या कासाराकडे बांगड्या भरायला जायचो. तिथे वरपासून खालपर्यंत बांगड्यांची भिंत होती. शिवाय एकत्र गोल बांधून ठेवलेल्याही होत्याच. आईनं पण आम्सुलीच भरल्या. मला पण तशाच रंगाच्या हव्या होत्या. पण लहान मुलांच्यात तशा येत नाही म्हणून सांगितलं. तू पाकिजा पिच्चर बघितलास का तिनं विचारल्यावर मी मानेनेच नाही म्हंणलं. त्या पिच्चर मधल्यासारख्या भरते तुला. या बघ रेशमी पिवळ्या पिवळ्या. मला मुळातच बांगड्या घालायची हौस. त्यात कुठल्या तरी सिनेमात घातलेल्या नटीनं सारख्याच माझ्या बांगड्या आहेत म्हणल्यावर मला आनंदच झाला. मी एकेका हातात चांगल्या डझनभर बांगड्या भरल्या. पुढे जसा वयानुरूप हात मोठा झाला तशा माझ्या आवडत्या रंगाच्या बांगड्या मला मिळाल्या. आजी कडून आईला आणि आईकडून मला ही रंगाची आवड झिरपली होती. कणिक भिजवताना आई उजव्या हातातल्या बांगड्या जितक्या घट्ट बसवता येतील तितक्या मागे सारायची. नाहीतर बांगड्या पीठमय होतील. तरीही त्यातली सगळ्यात पुढे असलेली बांगडी यायचीच पुढे.

एकदा फोटो काढायला स्टुडियोत गेलो होतो. माझ्या हातात हिरव्या वर्खाच्या होत्या. आम्हाला आमचे हात फुली केल्यासारखे ठेवायला सांगून फोटोग्राफर फोटो काढणार तेवढ्यात मी हाताची फुली सोडून माझ्या बांगड्या मनगटापाशी आणल्या. हलू नकोस गं असं फोटोग्राफरनं म्हणल्यावर , मग बांगड्या नीट नाही ना दिसणार म्हणून पुढे केल्या असं मी त्याला म्हणाले. तो फोटो आजही बघताना हा संवाद आम्हा सगळ्यांना आठवतो.

 

आईच्या हातात कायम काचेच्या बांगड्यांमध्ये दोन बिलवर असायचे. ती पाटल्या कधीतरीच घालत असे. दिवाळीत सगळ्यात मागे पाटल्या त्यानंतर दोन काचेच्या, पुढे दोन दोन बिलवर घातलेले आईचे मौ सूत हात आम्हाला तेल लावायचे तेव्हा तिच्या बांगड्यांच्या किण किण आवाजात ब्रह्मानंदी टाळी लागायची.

मला वेगवेगळ्या बांगड्या जमवायचा छंद आहे. त्यात खास करून काचेच्या आणि लाखेच्या बांगड्या मला आवडतातच. पण आमच्या घरात जेव्हा एका बंगाली कुटुंबाशी नातं जोडलं गेलं तेव्हा मला शंखाच्या बांगड्याही आवडायला लागल्या. पण त्या बांगड्या फक्त लग्न झालेल्या बायकाच घालू शकतात असं कळलं. शुभ्र पांढऱ्या कोरीव काम केलेल्या शंखाच्या बांगड्या सगळ्यात मागे , त्याच्यापुढे लाल चुटूक बांगडी. कसलं सुंदर कॉम्बिनेशन आहे हे. शिवाय या लाल बांगडीच्या पुढे एकेक सोन्याचं कडं. तेही मा शारदा बाला डिझाईनचं. शंखाच्या बांगड्या शरीरातील उष्णता कमी करते शिवाय एकूणच बांगड्यांच्या घर्षणाने रक्ताभिसरण सुधारतं अनेकांकडून ऐकलंय आणि वाचलंय पण.

लहान असताना आम्हा मुलीना अजून एक नाद होता. आम्ही मातीतून बांगड्याचे तुकडे शोधून जमवत असू काचापाणी खेळायला. चांगल्या दोन मोठ्या वाट्या भरून काचा जमवल्या होत्या. त्या एकदा बाबांना दिसल्या. आणि आम्हाला शाब्दिक फटका बसला. बाबा म्हणाले हे असलं काहीतरी खेळताना एखादा तुकडा जरी फरशीवर राहून गेला आणि बांगडीची काच पायाला लागली तर काय करायचं. टाकून द्या ते. काचा जमवण्याच्या नादात एकदा आईला म्हणूनही गेले की आई, तुझी बांगडी फुटली किंवा पिचली तर टाकू नकोस आम्हाला दे. आईने आम्हाला तिची नाराजी कृतीतून दाखवली. पिचली वरून आठवलं की काचेच्या बांगडीला जर चीर गेली तर तिचा आवाज वेगळा येतो. मला सुरवातीला कळत नसे की बांगडी पिचली आहे ते कसं ओळखतात. काही दिवसांनी एका लग्नात बांगड्या भरताना भरणारी एकेक बांगडी अंगठा आणि तर्जनीत पकडून उडवल्या सारखं करे.

जयपूर ट्रीप मध्ये मी लाखेच्या बांगड्या आणल्या होत्या. बांगडीवर आरशांचे चौकोनी तुकडे लावले होते. बेडरूम मध्ये पूर्वेकडून सकाळी उन्हाची उन्हाची तिरीप येते. मी नेमकी जिथे तिरीप येते तिकडे बसले. उन्हाची तिरीप बांगड्यांवर पडली  आणि माझी खोली कवडश्यांनी भरून गेली. जणूकाही छतावर चांदण्याची गर्दीच. खोली जास्त उजळून गेली. एकदा अशाच लाखेच्या पण बारीक खडे लावलेल्या बांगड्या माझ्या मैत्रिणीनं देवीचा प्रसाद म्हणून दिला. मी त्या जवळ जवळ महिनाभर हातात घातल्या. एकदा भाकरीचं पीठ मळत असताना मला पिठात काहीतरी चमकलं. बघते तर बांगडीतला खडा होता. मनात आलं गेला महिनाभर या बांगड्या हातात आहेत. यातले किती खडे कोणा, कोणाच्या पोटात गेले असतील काय माहित.

काही वर्षांपूर्वी भर उन्हात रायगड उतरून जरा खालच्या पायरीवर विसावतो तोच मागून आवाज आला की उन्हाच्या झळा लागल्या असतील. मडक्यातलं थंड ताक पिणार का..मी मागे वळून बघितलं तर एक एक आजी एका काळ्या रंगाच्या मडक्यातलं ताक ग्लासात ओतत होती. मधेच तिने डोक्यावरचा पदर सारखा केला. तिच्या एका हातात दोन डझन मोरपिशी बांगड्या गच्च बसल्या होत्या. तिचे ते सुरकुतलेले  दोन्ही बांगडी भरले हात मला हातात घ्यावे वाटले. मी घेतलेही असते. पण तेवढ्यात ताक प्यायला गिऱ्हाईक आलं म्हणून.  मी तिला विचारलंच की इतक्या बांगड्या घालून तुम्हाला चैन कसं पडतं. त्यावर अगदी पातेलं पसरून हसली. म्हणजे तोंडात एकही दात नव्हता. ती म्हणाली गळ्यात डोरलं आणि हातात काकणं शोभा असते. मला तर खूप वर्षांची सवय आहे. आता या इतक्या उन्हात बांगड्यांचा चटका बसतो. पण हाताला सवय आहे.

एकदा एका गडावर वस्ती करायची होती. ज्यांच्याकडे आम्ही वस्तीला होतो त्यांना मदत म्हणून मी चुलीपाशी पिठलं करायला बसले. घरची बाई मोठ्या परातीत भाकऱ्या थापत होती. तव्यावरची भाकरी एका बाजूने झाली की ती भाकरी चुलीतल्या विस्तवावर उभी ठेवत होती. चुलीची धग सर्वांगाला लागत होती. तिथे हाताला तर लागणारच. प्रत्येकवेळी भाकरी फुगायला विस्तवावर ठेवली की ती एका मोठ्या पातेल्यात असलेल्या पाण्यात अर्धे हात बुडवत असे. हे असं का विचारायच्या आत ती म्हणाली, या धगीमुळे काचेच्या बांगड्या लई तापतात. असा चटका बसतो ना..मग या गार पाण्यात हात बुडवते. मग जरा गार वाटतं. 

नव्या बांगड्या भरताना हात कधी रिकामा, भुंडा करायचा नसतो. एक जुनी बांगडी ठेऊन नव्या भरायच्या आणि नंतर जुनी बांगडी वाढवायची असं एकदा आजीनं सांगितलं होतं. फार पूर्वी म्हणजे लग्न आधी वाचलेल्या दीर्घकथेतल्या काही ओळी माझ्या अजूनही लक्षात आहेत. ती म्हणते.....माझ्या हातातल्या या दोन जुन्या बांगड्या , जरी त्यावरचा वर्ख गेला असला तरी मला माझ्या आयुष्यात केलेल्या कष्टांची आठवण सतत जागी ठेवतात. आज जरी मी पैशांच्या राशीत असले तरी मी आणि ह्यांनी केलेल्या कष्टांचं चीज झालं. त्यावेळी सोन्याच्या चार बांगड्या विकून आज हा पसारा वाढवू शकले.  हातात फक्त काचेच्या बांगड्यांसोबत यांची मला आणि माझी यांना भक्कम साथ होती. त्याच वेळच्या या दोन बांगड्या मी आजही प्राणपणाने जपल्या आहेत. जरा बरे दिवस आल्यावर यांनी मला  सोन्याच्या बांगड्या आणल्या. मी पुन्हा सोनेरी वर्खाच्या बांगड्या भरल्या. पण या जुन्या नाही काढल्या. मला त्या सोन्याच्या बांगड्यांपेक्षा प्रिय आहेत. देवाच्याही या बांगड्या जपण्याचं मनात असणार. कारण इतके कष्ट करूनही या शाबूत आहेत. मुलं हे सांगितल्यावर हसतात. हसोत. पण माझी या बांगड्यांवर श्रद्धा आहे. देव न करो पण पुढे मागे या बांगड्या वाढवल्या तर त्याचे तुकडे पण मी जपून ठेवेन. आणि माझ्या शेवटच्या प्रवासात त्यांना माझ्या सोबत ठेवा असं मुलांना सांगेन.  

तर अशी ही बांगडीची कथा. सांगण्यासारखं अजून खूप आहे पण आता थांबते.

जन्मसावित्री/ अहेवपण

नमस्कारासाठी वाकले. जन्मसावित्री हो असा आशीर्वाद दिलेला ऐकला आणि याआधी कोणी बरं असा आशीर्वाद दिला होता ते आठवत होते. २०/२२ वर्ष मागे गेले. आमच्या लायब्ररीत जोडीनं येणारे बरेच आहेत. अगदी एक त्याच्या आवडीचं आणि एक तिच्या आवडीचं पुस्तक घेणारेही आहेत. काहींच्यात अहो तुम्ही माझ्या आवडीचा कथासंग्रह घेतच नाही. मला तुमची ती राजकारणावरची पुस्तकं आणि ते लेख वाचायचा कंटाळा येतो असंही म्हणणारी मेहुणं आहेत. काही जोडप्यातली एक जण निव्वळ सोबत म्हणून येणारी आहेत. अशाच जोडप्यांपैकी सौ. सु.वा. भट अशी सही करून सहीच्या खाली आडवी रेष मारून दोन टिंब देणाऱ्या भट काकू मला आठवल्या.

आमच्याच रस्त्यावर तू जागा घेतली आहेस ना मग ये ना एखाद दिवशी, असं नेहमी म्हणत. मी ही हो..हो..येईन..येईन म्हणत असे. भट काकूंच्या गोरेपणाचं वर्णन करायचं झालं तर कुठल्याश्या कादंबरीत एका मुलीचं वर्णन करताना लिहिलेले शब्द मला नेहमी आठवत. लाल भडक गुलाबाच्या पाकळ्या दुधात कुस्करल्या तर त्या पाकळ्यांचा रंग दुधात मिसळून जो गुलाबी रंग येईल अगदी तश्याच वर्णाच्या होत्या. हातात पाटल्या बांगड्यांसोबत मध्ये हिरव्या वर्खाच्या बांगड्या असायच्या. कपाळावर बरोब्बर मधोमध सिंगारचं लाल कुंकू चमकत असायचं. एकही केस वेणीच्या बाहेर येणार नाही इतपत तेल लावलेले काळे भोर केस होते त्यांचे. खांद्याला एक लांब पट्ट्याची पर्स कम पिशवी असायची. भट काकांना ऐतिहासिक पुस्तकांची प्रचंड आवड. लायब्ररीत आल्यावर पिशवीतून काकांना पुस्तकं काढून आपण स्वतः खुर्चीवर बसून राहत. त्यांचं हसणं खूप छान होतं. आवाज मात्र बोलताना कापायचा. बोलताना मधले शब्द काहीवेळा ऐकूच यायचे नाहीत. दोघांची वयं झालेली. काका तर जास्तच वयस्कर. ते दोघेच. त्रिकोण पूर्ण व्हायला तिसरं कोणीच आलं नाही. अशावेळी बायका आपल्या नवऱ्याची आपल्या पोरागत काळजी घेतात तसंच काहीसं यांचंही झालं होतं. आणि ते बघायलाही छान वाटायचं.

काका काकूंची पंधरा दिवसातून एकदा तरी फेरी व्हायचीच. पण त्यावेळी महिना झाला तरी ती दोघं फिरकली नाहीत. काकांना अधून मधून बरं नसायचं पण तरी तसे बरे होते. वाचन हे त्यांच्यासाठी टॉनिक होतं. त्यांच्याच सोसायटीतल्या एकांकडे त्यांच्याबद्दल चौकशी केली. काका गेल्याचं कळलं. अरे बापरे! काय हे? आता काकूंचं कसं होणार? अनेक प्रश्न मनात आले. दोघं होती तेव्हा जायला जमलं नाही. आणि आता त्यांना भेटायचं तर पावलं जड झाली माझी. हिय्या करून गेलेच. दार लोटलेलं होतं. घरात काकू पाटावर तांदूळ निवडत बसल्या होत्या. मी समोरच बसले. जरावेळ शांतता...काकू म्हणाल्या..बघ तुझा घरी येण्याचा योग असा होता. हे असताना नाहीच जमलं यायला. दोघींचे डोळे भरून आले. पाटावर पडलेलं डोळ्यातलं पाणी पदराच्या टोकाला पुसत निवडलेले तांदूळ डब्यात भरले. हे गेले म्हणून भूक लागायची थांबत नाही ना. अन्नमय कोश. खायला हवंच. शेजारी किती दिवस करतील. मग एक दिवस केली सुरवात. रात्री सोबत म्हणून शेजारची यायची. तिलाही म्हणाले मी झोपेन एकटी. लागलं तर तुम्ही आहातच. तीन रात्री नुसती पडून होते. झोप नाहीच लागली. चार दिवशी जरावेळ लागली. आता इतकी सवय झाली की यांच्या आजारपणात झालेल्या जागरणाची कसर पूर्ण करून घेतल्यागत मेल्यासारखी झोपते. मी त्यांचं ऐकत ऐकत घर बघून घेतलं. बाहेरची खोली कागदपत्रांनी आणि पुस्तकांनी भरलेली होती. जुनं समान होतं. लोखंडी कॉट होती. आरामखुर्ची उभी करून ठेवली होती. डोक्याकडचा कापडाचा भाग तेलकट काळा दिसत होता.

काकूंच्या मागोमाग तांदुळाचा डबा घेऊन आत गेले. स्वयंपाकघरात जुनी पितळेची भांडी आणि डबे गुमसुम दिसत होते. अनेक प्लास्टिकच्या छोट्या डब्या होत्या. एक वेगळाच मेथीचा वास येतो तसा वास येत होता. मला का कोण जाणे काकूंकडे चांगलं चार दिवस राहून साफसफाई करावीशी वाटत होती. स्वयंपाकघराने मोकळा श्वास घ्यावा असं वाटत होतं. जसं काही माझे विचार काकुना ऐकायला आल्यागत त्या म्हणाल्या आयुष्यभर यांची सावली होते. यांच्या आवडी निवडी पुरवणं हे माझं आवडीचं काम होतं. अगदी त्याच्या खाण्यापिण्या पासून ते वाचनापर्यंत सगळं त्यांच्या मनासारखं करण्यात माझा जन्म गेला गं. आता हे पसरलेलं घर मला आवरावंसंच वाटत नाही. या सगळ्यात त्यांच्या आठवणी आहेत. ही सुपारीची डबी, यात लिमलेटच्या गोळ्या असत असं एकेक डबा मला त्या दाखवत होत्या. मला भडभडून आलं. मी रडून घेतलं. त्या डोक्यावरून हात फिरवत म्हणाल्या असंच असतं बाई. अहेवपणी मरण आलं असतं तर हवं होतं गं. पण मग विचार करते की साधा चहा पण नीट करता यायचा नाही यांना. मी आधी गेले असते तर त्याचे हाल हाल झाले असते. माझाही जीव घुटमळला असता. तसं वृद्धाश्रम हा पर्याय होता पण हे आवरलं कोणी असतं? आता शांत हो. मला हातात कसलीशी बाटली देत म्हणाल्या हे मी घरी केलेलं तेल आहे. हे घेऊन जा. नहायच्या आधी केसांना नीट लाव. इतकं बोलताना त्यांचा आवाज कितीतरी वेळा कापला. मी कानात प्राण गोळा करून सगळं ऐकत होते. तास सव्वा तास बसून त्यांचा निरोप घेतला. नमस्कारासाठी खाली वाकले तर जुनं जातं मला बघत होतं. “जन्मसावित्री हो” असं म्हणल्या त्या. खाली उतरले आणि वर बघितलं तर त्या हात हलवत गॅलरीत उभ्या होत्या. पुन्हा ये असं काहीसं म्हणाल्या. मी अंदाज घेत हो म्हणाले.

काही दिवसांनी काकू लायब्ररीत आल्या. त्यांचं गोरेपण कोमेजल्यागत वाटत होतं. मला एक फोटो दाखवत म्हणाल्या कृष्णकमळाची एका वेळेस बारा फुलं आली. ती घेऊन सुरेखा फोटो स्टुडियोत गेले त्यांच्या सोबत हा फोटो काढला. हा फोटो अजूनही माझ्याकडे आहे. पण सध्या आंधळं नक्षत्र लागल्याने तो मला सापडत नाहीये. नंतर काकू जास्त दिवस राहिल्याच नाहीत. एका अर्थी बरंच झालं असं वाटलं.

जन्मसावित्री हो असा आशीर्वाद मी परवा बऱ्याच वर्षांनी ऐकला आणि काकूच आठवल्या. आणि हो, तो तेलाचा वासही आठवला.

बास..बाकी काही नाही.

लेह, लडाख, पेंगॉंग त्सो

‘’जुले…जुले’’..म्हणजे नमस्कार. आमच्या भ्रमंतीचा शेवट होता ‘पेंगॉंग त्सो’. त्सो म्हणजे लेक. या लेकला थ्री इडियट्स मधे बघितलं होतं. याचं पाणी खारट आहे हेही माहित होतं. याच्या काठी रहायचंय ही कल्पनाही मला फारच रोमँटिक वाटली होती. 

आम्ही हळूहळू पेंगॉंग त्सो च्या दिशेने जात होतो. वाटेत अनेक वळणावळणाचे डोंगर पार करत होतो. लहानपणी गोष्टी वाचल्याचं आठवतंय की ‘’ दूर देशी एक राजा होऊन गेला. तो सात डोंगर, सात नद्या, सात समुद्र पार केल्यावर त्याच्या नगरी आपण पोचतो. इथे बाकी काही नाही पण सात डोंगर पालथे घातले. वाटायचं, आता सपाट रस्ता येईल, आणि तो यायचाही. पण एक वळण घेतलं की पुन्हा डोंगर चढायला सुरवात. वाटेत अनेक स्वच्छ पाण्याचे ओहळ तुकड्या तुकड्याने रस्ता धुवत होते. मैलोन् मैल रस्त्यात एखाद दुसरी प्रवासी गाडी नाही तर आर्मीचा ट्रक दिसे. रस्त्यात माणसं नाहीच दिसली. खुप पुढे गेल्यावर 20/25 माणसं रस्ता दुरुस्तीचं काम करत होती. नुकतेच चार दिवसांपूर्वी उजव्या बाजूच्या डोंगरावरुन काही दगड, माती, धोंडे आणि पाणी बागडत खाली आले आणि ‘इथे’ रस्ता होता याची खूण मिटवून गेले होते. आता ही रस्त्यावर गच्च बसलेली माती, दगड बाजूला करणे म्हणजे प्रचंड वेळखाऊ काम. मशीन्स असली तरी बारीक सारीक कामं माणसंच करणार. इथं चार पावलं भरभर चाललं तरी आमची प्रचंड दमछाक व्हायची. पण इथल्या माणसांनी ते अवघड काम लवकरात लवकर पूर्ण केल्यानंच आमच्या सारख्या प्रवाश्यांना पुढे जाता आलं. 

आणि अखेर लांबून ‘पेंगॉंग त्सो’ चा त्रिकोणी तुकडा दिसलाच. जसजसं पुढे गेलो तसतसं लेकची व्याप्ती किती मोठी आहे ते दिसलं. आमची टेंपो ट्रॅव्हलर अनेक दगड धोंडे तुडवत पुढे जात होती. आम्ही सीटला, पाल भितींला चिकटते तसे चिकटून तसे घट्ट बसायचा प्रयत्न करत होतो. काही वेळा हळकुंडाला बंद डब्यात घालून हलवल्यावर त्याला जसं वाटेल तसंच आम्हाला वाटत होतं. आणि अखेर आम्ही ‘पेंगॉंग त्सो’ ला पोचलोच.

इथे माझं प्रवास वर्णन संपून निरिक्षण + विचार मंथन सुरु झालं. 

1. मी महाराष्ट्रात जे काही गड किल्ले बघितले ते मला जास्त बोलके वाटले.

2. सह्याद्री म्हणे 65 दशलक्ष वर्ष जुना आहे आणि हिमालय 50. म्हणजे सह्याद्री हा हिमालयाचा काका नाही तर दादा आहे. सह्याद्री कणखर आहे. आणि हे डोंगर मला कधी हळवे तर कधी रागीट वाटले. असं म्हणायला हरकत नाही.

3. मी ही जी काही भ्रमंती केली तो भाग आपलाच आहे. पण कदाचित माझं अर्ध आयुष्य महाराष्ट्रात गेल्यानं असेल म्हणा मला ते उघडे डोंगर अंगावर आल्यासारखे वाटत होते. 

4. ‘पेंगॉंग त्सो’ आहे खुप छान. प्रश्नच नाही. पण तरीही कुठेतरी कमतरता वाटत असल्या सारखं वाटलं. लेक जवळून बघताना या लेकपाशी मला शांत रम्य तळ्याकाठी बसल्यासारखं वाटत नव्हतं. तिथे एक गूढ शांतता होती. पुन्हा एकदा मला ‘’अचपळ मन माझे नावरे आवरिता’’ ओळ आठवली.

5. प्रवास सुरु करायच्या आधी जिथे जाणार तिकडची भौगोलिक परिस्थिती समजाऊन घ्यायलाच हवी. आम्ही ती समजाऊन घेतली तरी ‘कळतंय पण वळत नाही ‘’ असं काही वेळा होत होतं. 

6. प्रवासात वळणा वळणावर ‘’गाडी सावकाश, जपून चालवावी’’ या आशायाचे वाचनीय बोर्ड आहेत. मला काहींचे फोटो घेता आले. तर काही पटकन लिहून घेत होते. पण गाडी वळणं घेत असल्याने अक्षरही इतकं वळणदार आलं की नंतर वाचू म्हणता आपलंच अक्षर वाचता येईना.

7. इकडची माणसं कायम हसतमुख. ‘’मॅडमजी’’ आणि ‘’जी मॅडमजी’’ शिवाय वाक्याची सुरवात, शेवट होत नसे. 

8. ‘सोनम’ हे नाव तिकडे आवडतं आहे.

आपल्या भारतीय सेनेला त्रिवार मानाचा मुजरा. सगळे जुग जुग जियो रे. 

जाता जाता मैत्रीचा सल्ला.

शक्यतो हा भाग पन्नाशीच्या आत बघा. तर जास्त एन्जॉय कराल. मला इथे परत जायला आवडेल. पण ते थंडीला सुरवात होताना. बघू केव्हा योग येतो ते.

पण इथे जाल तर तिकडचंच एक वाक्य कायम लक्षात ठेवा.

‘’Don’t be a gama in the land of lamas’’

लेह, लडाख, मॉनेस्ट्री, तुरतूक (turtuk) -२

लेह लद्दाख हा आपला भारताचाच भाग. सहज मनात आलं, कोणताही मनुष्य प्राणी आपल्या शरीरावर , स्वतःवर एकसारखंच प्रेम करतो. म्हणजे मला माझे पाय आवडत नाहीत म्हणून मी त्याच्याकडे दुर्लक्ष करते किंवा माझे केस कुरळे आहेत म्हणून मला आवडत नाहीत असं तर होत नाही ना. तशाच काहीशा भावना मला या लेह, लद्दाख आणि आम्ही ज्या ज्या भागात फिरलो त्याबद्दल वाटलं. मला इथल्या कधी न पाहिलेल्या माणसांबद्दल आपलेपणा वाटत होता. इतकं अदबशीर बोलणं, हसतमुख चेहेरे बघून मन सूर्यफुलासारखं फुलून जात होतं. मी भारतात तशी फारशी फिरले नाहीये खरं तर. पण हा माझाच देश. मग मला त्याचे कानेकोपरे माहीत असायलाच हवेत. आणि मला ते आपलेसे वाटले. इथे मला जे म्हणायचंय ते थोडक्या शब्दात मांडण्याचा प्रयत्न केलाय. 

आम्ही लामायुरुतली मॉनेस्ट्री बघितली. त्याच धर्तीच्या अनेक मॉनेस्ट्री बघितल्या. शांत, गंभीर वातावरण होतं सगळीकडे. मला अशा शांत ठिकाणी गेलं की रामदासांचं करुणाष्टक आठवतं. आता पाठ नसलं तरी त्यातली ‘’अचपळ मन माझे नावरे आवरिता ‘’ ही ओळ मात्र हटकून आठवते. याचं कारण मला कळलेलं नाही. 

आमच्या या ठिकाणाहून त्या ठिकाणी जाण्याच्या अव्याहत प्रवासात मुंबईत फारसे बघायला न मिळणारे भारतीय सेनेतले स्मार्ट, तरतरीत, जवान बघायला मिळाले. भारतीय सेनेचे ते ‘मिलिट्री ग्रीन’ रंगाचे ते ट्रक्स, जिप्सीतून जाणारे सेनेचे अधिकारी मी काहीवेळा हळूच तर काहीवेळा गॉगल लावला असल्याने एकटक बघत होते. असो. या मोठ्या प्रवासात एक दिवस तुरतुक साठी राखून ठेवला होता. यु पीन सारखे रस्ते, अगदी शेजारुन वहाणारी श्योक नदी. ही नदी आपल्याबरोबर खुप माती, वाहून नेत असल्याने तिचं पाणी काळसर, चिखल मिसळल्यासारखं वाटत होतं. काही दिवसांनी पाणी संथावलं की म्हणे हिचं पाणीही निळसार झाक असलेलं दिसतं. 

खारदुंग ला खिंडीत जाण्याचा रस्ता, तसंच जवळपासचे जे काही रस्ते बनवलेत त्याला तोड नाही. हे रस्ते बनवण्याचं श्रेय ब्रिगेडियर वोंबतकेरे यांना जातं. इकडे निसर्गाचं केव्हा बिनसेल ते सांगता येत नाही. बिनसलं असो की नसो. मनात आलं की येतात मोठमोठे दगड बागडत खाली. आपण आपला जीव चिमटीतच पकडलेला असतो. मूठ फार मोठी वाटते. तरीही इथे वहानांचा अव्याहत प्रवाह चालू असतो. पण दिवसाच. कारण ऊन जसजसं चढेल तसतसं कुठून ओहोळ वहात येतील आणि आपल्याबरोबर सोबत किती आणि कश्या दगडधोंड्याना घेऊन येईल याचा नेम नसतो. 

आम्ही तुरतुकला पोचलो. हे छोटसं गाव पाकिस्तानच्या ताब्यातून आपण 1970 ला घेतलं. पाकिस्तानी सीमेपासून फक्त सात किमी अंतरावर. इथे लोकं बल्ति भाषा बोलतात. चारही बाजून उंचच उंच डोंगर आणि मधे आमचं रहाण्याचं ठिकाण. बांधकाम सुरु असलेल्या हॉटेल तुरतुक मधे पाऊल टाकल्याबरोबर मोठ्या ताटात ओले, सुके जरदाळू ठेवले होते. एकाने ताज्या जरदाळूचा जुस दिला. त्याची चव अमृततुल्य होती. आम्ही दमलेले एका दमात ते अमृत पोटात टाकलं. मुन्नाभाई MBBS मधे मुन्ना म्हणतो ना की ‘’इसको एक बोतल ग्लुकोज चढाना’’ तसंच आम्हाला झालं. या पेयाची चव बराच वेळ जिभेवर रेंगाळत रहाते. आता तरतरीत झुरळं होऊन जो तो आपापला रहाण्याचा तंबू बघायला लागला. सगळ्या सुविधांनी युक्त असा तो तंबू आणि आजुबाजूची फुलं, हिरवाई बघून मी मनोमन भारतीय सेनेला दुवा दिला. इतकी सुंदर जागा, लोकं,मुलं, बाळं केवळ यांच्यामुळे बघायला मिळाली. 

इथे एक राजा आहे. त्याच्या महालाची पाक आर्मीने पार दुर्दशा करुन टाकली आहे. त्याचं नाव YBGO MOHD KHAN KACHO. आदल्या दिवशी छानसा डगला घालून आल्याने मला तो स्मार्ट वाटला. दुसर्या दिवशी त्यांच्या महालात गेले तर पार रया गेलेल्या अवस्थेत दिसला. गतकाळच्या वैभवाच्या खुणा बघितल्या. सोबत माहिती देणारा जेव्हा पाकिस्तान आर्मीचा उल्लेख करत असे तेव्हा मी या राजाच्या चेहेर्यावरचे भाव बघत असे. काहीही असो. गावची सगळी मंडळी खुश दिसली. मला तिकडे एक लायब्ररी पण दिसली. तीनशे पुस्तकं आहेत तिकडे. 

इथे दोन घरांच्यामधून स्वच्छ पाण्याचे ओहळ वहातात. त्यात मुलं/मुली आपले केस धुतात. आपली डोकी त्या ओहळाच्या पाण्यात भिजवायची. साबण लावायचा. पुन्हा ओहोळात आपलं डोकं खळबळायचं. मजाच वाटली. रोज अंघोळ करत नाहीत ते.

लेह..लद्दाख (लडाख)- १

दहा दिवस घरच्यांपासून लांब गेले होते. अगदी वरच्या टोकाला. लेह लडाख (लद्दाख) ला. खरं तर पाय बोबडं का होईना पण बोलत होते. काश्मीरची एकूण परिस्थिती बघता पोटात बाकबूक होत होतं. पण एकदा ठरवलं की ठरवलं या ठाम विचारामुळे माझा बोजा घेऊन इतर दहा जणांबरोबर मीही प्रवाहात स्वतःला झोकून दिलं. सोमवारी श्रीनगरला सकाळी ११ वाजता उतरलो. याआधी हा भाग मी बघितला नसल्याने विमानातूनच सुरवातीला बघायला सुरवात केली. सिनेमातली काही चित्र डोळ्यासमोर होती. वरून तरी छान हिरवं गार दिसत होतं. अलगद खाली उतरलो. बाहेरचं तापमान २९ होतं. ‘किती साठवू दोन डोळ्यांनी’ अशी माझी अवस्था झाली होती. 

बस मधे बसलो. चक्रधारी बोलता बोलता म्हणाला. ‘’आज २८ दिन हो गये बंद को. ये अभी ५ अगस्त तक ऐसेही रहेगा’’ आपल्याला जोडून तीन दिवस आलेली सुट्टी सुखावून जाते. आणि आपण प्लॅन्स आखायला लागतो. सगळीकडचा शुकशुकाट बघून पोटात खड्डा पडला. हॉटेलवर गेलो. तिकडचा स्टाफ आनंदात दिसला. या बंद मुळे आणि आधी घडलेल्या काही भीतीदायक कारणांनी पर्यटकांनी श्रीनगरला लांब वळसा घातल्यानं हाता तोंडातला घास हिरावला गेला होता ना. आम्ही आलो तेवढीच हॉटेलमधे चहल पहल. 

संध्याकाळी हॉटेलच्या समोरच्या गल्लीतून बाहेर पडल्यावर समोर बघितलं तर दल सरोवर. त्यातले छोटे छोटे शिकारे बघताना मला ‘जब जब फुल खिले’ मधला ‘’परदेसियोंसे न अखियाँ मिलाना’’ म्हणणारा शशी कपूर आठवला. तर कोणाला ‘काश्मीर की कली’ आठवला. ‘’तासाभरासाठी शिकाऱ्यात बसा. मीना बाजार पर्यंत फिरवून आणतो. ५० रुपये घेईन’’ या बोलीवर डुगडूगत एका शिकार्यात चार जण असे बसलो. एके काळी या सरोवराचं रूप किती देखणं असेल याची जागोजागी खुण पटत होती. हर हायनेस गायत्री देवी म्हातार्या झाल्या तरी सुध्दा सुंदर दिसायच्या, तसंच काहीसं या सरोवराबद्द्ल वाटून गेलं. आपण मात्र कधीही न सुधारण्याच्या कॅटेगरीतलेच. जाऊ तिथे खाऊन आपल्या खुणा ठेवणारे. पाण्यात पाण वनस्पतींशिवाय रिकाम्या कोकच्या, इतर पेयांच्या बाटल्या, लेज, कुरकुरेची पाकीटं तरंगत होती. पाण्यातून सैर करताना डाव्या आणि उजव्या बाजूने विक्रेते अजिजी करत काही वस्तू घ्यायला सांगतात. कोणी ‘’कश्मीरी वेशात फोटो काढून घ्या’’ असं म्हणत हातात फुलांचा गुच्छ देऊ पाहत. या सगळ्यातून वाट काढत काही बारीक सारीक खरेदी करत आम्ही परत हॉटेलवर गेलो. 

यापुढे आम्ही कसे आणि कुठे गेलो ते फार लांबण लावत बसणार नाही. मला कुठे काय वाटलं हे माझं मत सांगणार आहे. 

आम्ही विवेक नागवेकर यांच्या बरोबर गेलो होतो. ते १९८५ पासून ‘लेहवासी’ झाले आहेत. त्यामुळे त्यांच्या मते ते लेहच्या प्रेमात नसून लेह त्यांच्या प्रेमात आहेत. आणि हे खरंही आहे. 

श्रीनगरहून आम्ही सोनमर्ग ला गेलो. तिथून जोझीला पास करून बाल्तर ...अमरनाथ परिसर करत घुमरी, कारगिल स्मारक बघून कारगिलला मुक्काम केलं. त्याच दिवशी आम्ही पूर्वी ‘तिकडच्या’ ताब्यात असलेला आणि आता ‘आपला’ असलेला HUNDERMAN चा भाग आणि आपली पोस्ट बघायला गेलो. खरं तर प्रवास आणि जेवण अंगावर आलं होतं. पण ही संधी कोण सोडेल बाबा? सगळे पोस्ट बघून, सेनेतल्या सावळ्या, उंच, स्मार्ट सैनिकाशी बोलून तरतरीत होऊन हॉटेलवर परतलो. 

दुसऱ्या दिवशी सकाळी निघून मुलबेकला डोंगरात कोरलेला बुद्ध बघितला. इथून पुढे जाताना ‘मूनलँड’ ला गेलो. हा परिसर म्हणजे चंद्राचा पृष्ठभाग असावा तसा आहे. हा भाग बघायला गेलेल्या पर्यटकांनी तिकडे कचरा टाकला आहे. मला सगळ्यात आधी तोच डोळ्यात खुपला. 

प्रशिक्षण

ग्रंथालय संचालनालयातर्फे पणजी, गोवा येथे महाराष्ट्रातून दहा ग्रंथपालांची Training under Capacity Building Programme of NML (National Mission on Libraries) for Library Personnel या साठी निवड झाली होती. सदर प्रशिक्षण RRRLF (Raja Rammohun Roy Library Foundation) च्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केले होते. या आधी असेच प्रशिक्षण जानेवारी २०१८ मध्ये नासिक येथे झाले होते. हे प्रशिक्षण १९ फेब्रुवारी ते २३ फेब्रुवारी २०१८ या कालावधीत राज्य मध्यवर्ती ग्रंथालय, संस्कृती भवन, पणजी येथे आयोजित करण्यात आले होते.

१८ फेब्रुवारी २०१८ रोजी आम्ही पणजी येथील हॉटेल जिंजर येथे दाखल झालो. या प्रशिक्षणाची आणि इतर नियोजनाची जबाबदारी असणारे RRRLF चे श्री. दिपांजन चटर्जी आणि श्री सुब्रतो नाथ यांनी सर्व व्यवस्था चोख ठेवली होती.

दिवस पहिला १९ फेब्रुवारी २०१८

सोमवार दिनांक १९ फेब्रुवारी २०१८ रोजी सकाळी ठीक १० वाजता आम्ही सर्व जण हॉटेल पासून जवळच असलेल्या संस्कृती भवन येथे जमलो.

 तेथे कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीच्या कर्मचाऱ्यांनी आमचे आपुलकीने स्वागत केले. प्रशिक्षणासाठी गोवा तालुका लायब्ररीतील आणि सेन्ट्रल लायब्ररीचे कर्मचारी तसेच कोलकाता येथील नॅशनल लायब्ररीचे आणि सेन्ट्रल रेफरन्स लायब्ररीचे कर्मचारी मिळून आम्ही एकूण ५२ जण उपस्थित होतो.

प्रशिक्षणाच्या पहिल्या दिवशी सुरवातीला कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीचे क्युरेटर डॉ. कार्लोस फर्नांडीस, RRRLF चे श्री. अनिरबन बिस्वास, गोवा सेन्ट्रल लायब्ररीच्या ग्रंथपाल सुलक्षा कोलमुले, इग्नुच्या श्रीमती उमा कांजीलाल यांनी दीपप्रज्वलन करून उपस्थितांचे स्वागत केले.

त्यानंतर RRRLF चे श्री. अनिरबन बिस्वास यांचे जगभरातल्या वेगवेगळ्या ग्रंथालयात झालेले आणि भविष्यात होऊ घातलेले बदल याबाबत माहिती दिली. सुरवातीलाच त्यांनी ‘ग्रंथपाल’ या पेशाबद्दल अभिमान बाळगा असे सांगितले. ( Be Proud to be a Libarian). सध्याचं युग जाहिरातीचं असल्याने आपण करत असलेल्या कामाची जितकी जास्त जाहिरात करता येईल तितकी करा. यासाठी सोशल मिडीयाचा वापर करा.

 जाहिरातीबाबत बोलताना त्यांनी स्मिता पाटील यांच्या  ‘मंथन’ सिनेमाचं उदाहरण दिलं. त्यात हा सिनेमा गुजरातचे पाच लाख शेतकरी सादर करताना लिहिलं आहे. त्यामुळे तो सिनेमा लोकांच्या मनामनात जाऊन बसला. त्यामुळे जाहिरात केल्यावरच आपण लोकांपर्यंत पोहोचू शकतो असे सांगितले.

 कारण सार्वजनिक ग्रंथालय काय किंवा कोणत्याही ग्रंथालयात फक्त पुस्तक देणे किंवा घेणे इतकेच काम नसते. जाहिरातीने योग्य परिणाम होऊ शकतो. तसेच सध्याच्या तंत्र युगात अनेक गोष्टी होऊ घातल्या आहेत. जसे की स्टाफलेस लायब्ररी, यंत्रमानवातर्फे चालवण्यात येणारी लायब्ररी, सोयीचे असणारे फर्निचर, प्रत्येक पुस्तकाला RFID (Radio Frequency Identification) इत्यादी गोष्टी होत आहेत. सरते शेवटी जाताना आपण आज या प्रशिक्षणास जमलेल्या बावन्न लोकांशी मैत्री केली पाहिजे आणि त्यांच्याशी आपापसात विचारांची देवाण-घेवाण झाली पाहिजे असे सांगितले. साधारणपणे पावणेदोन तासांनी प्रशिक्षणाच्या पहिल्या दिवशीच्या अर्ध्या भागाची सांगता झाली.

नंतरचे व्याख्यान आय आय टी मुंबईचे प्रा. प्रदीप वर्मा यांचे होते. त्यांनी गुगल संदर्भात आणि ऑन लाईन माहिती कशी मिळवतात याबद्दल माहिती दिली. www चा अर्थ काय? IP address म्हणजे काय? http म्हणजे काय? cloud computing म्हणजे काय? या सगळ्या गोष्टी काय असतात ते सांगितले. प्रा. प्रदीप वर्मा यांचे व्याख्यान ज्या ग्रंथालयांमध्ये संगणकीकरण झाले आहे आणि जे इंटरनेट वापरत आहेत त्यांच्यासाठीच उपयोगी होते. कारण आजही महाराष्ट्रातल्या काही खेडेगावात ग्रंथालयात संगणक नाहीत. त्यांचे सगळे काम हाती होत असते. अधे मध्ये दिवे जात असतात. त्यांना अशा अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागते. अशा परिस्थितीत हे व्याख्यान काही लोकांना क्लिष्ट वाटले. आणि ते साहजिकच होते. कारण व्याख्यान पूर्णपणे इंग्रजीतून झाले. त्यातून संगणकाचीही फारशी ओळख नाही.

पहिल्या दिवसाचे शेवटचे व्याख्यान इग्नू च्या प्रा. डॉ. उमा कांजीलाल यांचे होते. त्यांनी सोशल मिडिया, वेब २.२ म्हणजे काय आणि त्याचे फायदे काय? याबाबत माहिती दिली. सोशल मिडियाच्या वापराने आपण लोकांपर्यंत पोहोचू शकतो. linkedin म्हणजे काय? त्याचा वापर कसा करावा? ब्लॉग म्हणजे काय? ग्रंथालयाच्या संदर्भात कोणकोणते ब्लॉग्ज आहेत त्याबाबत माहिती दिली. विकिपीडिया , मायस्पेस, friendster म्हणजे काय? निंज म्हणजे काय? ICT applications म्हणजे काय?

https://en.wikipedia.org/wiki/Information_and_communications_technology

 यावर प्रकाश पाडला. हेही व्याख्यान उपयुक्त असले तरी जे ग्रंथालयासंदर्भात नव्याने या क्षेत्रात काम करत आहेत त्यांना जास्त उपयोगी होते. जिथे संगणकच नसेल त्या ग्रंथालयात या गोष्टी नव्याने प्रादेशिक भाषेत आणि संगणक वापरणे काळाची गरज आहे जाणवून देऊन सांगितले पाहिजे. हेही व्याख्यान पूर्णपणे इंग्रजीत झाले.

अशा रीतीने प्रशिक्षणाचा पहिला दिवस पार पडला.

दिवस दुसरा २० फेब्रुवारी २०१८

आजचे पहिले व्याख्यान पुन्हा डॉ. उमा कांजीलाल यांचेच होते. आजच्या व्याख्यानाचा विषय होता metadata. Metadata means data about data. मेटाडाटाचे प्रकार ( descriptive, technical and structural ) आणि त्याचा उपयोग कोठे कोठे केला जातो ते दृक्श्राव्य माध्यमातून दाखवले. एका पुस्तकाचे कॅटलॉगिंग करताना पुस्तकाबाबत कमी शब्दात जास्तीत जास्त माहिती कशी द्यावी याची माहिती दिली. marc21 म्हणजे काय? २०१० पर्यंत बऱ्याच ग्रंथालयात कार्ड  इंडेक्स वापरले जात. त्यात लेखक, विषय, पुस्तकाचे नाव आणि इतर माहिती अंतर्भूत असे. पण संगणकावर एखाद्या ग्रंथाची बारकाईने नोंद कशी करावी याबाबत माहिती दिली.

व्याख्यानाचा विषय हा मोठमोठ्या संदर्भ ग्रंथालयात जास्त उपयुक्त असल्याचे जाणवले. हे व्याख्यानही इंग्रजीतून असल्याने थोडेसे क्लिष्ट वाटले. तथापि ग्रंथालय शास्त्रात रोज नवनवीन शोध लागत असल्याने या शास्त्रात रोजच मोलाची भर पडत असल्याने कालानुरूप परिस्थितीशी जुळवून घेणे क्रमप्राप्त आहे असे जाणवले. याविषयी गुगल वरून अधिक माहिती घेता येऊ शकते. या व्याख्यानात DUBLIN CORE म्हणजे काय ते नव्याने माहिती कळली. यावरून ग्रंथालयशास्त्र दिवसेंदिवस अधिकाधिक प्रगत होत आहे याची जाणीव झाली.

या व्याख्यानानंतर डॉ. पार्थसारथी मुखोपाध्याय यांचे व्याख्यान झाले. व्याख्यानाचा  विषय होता – Open Knowledge movement: The background.

गुगल वरून कोणतीही माहिती शोधताना ती महिती बरोब्बर कशी शोधावी? तसेच URL, http, iso म्हणजे काय ते सांगितले. कोणतीही माहिती गुगल वर शोधताना अचूक शोधशब्द टाकल्यास काही सेकंदातच कशी बरोब्बर माहिती मिळते ते सांगितले.DOAJ (Directory of open access journal) बाबत दृक्श्राव्य माध्यमातून माहिती दिली. या व्याख्यानात गुगल आणि ग्रंथालयाचे सॉफ्टवेअर, डिजिटल लायब्ररी याबाबत माहिती दिली.

व्याख्यानाचे शेवटचे सत्र ग्रंथालयाची संगणक प्रणाली ‘koha’ बाबत प्रात्यक्षिक दिले गेले. यासाठी कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीच्या संगणक कक्षात नेले गेले. तेथे koha या ग्रंथालयाच्या open source प्रोग्रॅम मध्ये प्रत्यक्ष कसे काम करावे याबाबत प्रशिक्षणाची प्राथमिक माहिती दिली गेली.

दिवस तिसरा २१ फेब्रुवारी २०१८

पहिले व्याख्यान होते RRLF च्या श्री. अनिरबन बिस्वास यांचे. विषय होता – Public Library services: Community service & partnership.

सार्वजनिक ग्रंथालयातर्फे वेगवेगळ्या विषयांवर माहिती असलेली पुस्तके गोळा करावीत. जशी की आरोग्य, कुटुंब, कायदेविषयक, घरासंबंधी, अर्थविषयक आणि अशा बऱ्याच विषयावर एकत्रित ग्रंथ जमा करावेत किंवा अद्ययावत माहिती कशी मिळेल ते पाहावे. याच विषयांवर ग्रंथालयातर्फे वेगवेगळी व्याख्याने आयोजित करावीत ज्या योगे लोकांचा ग्रंथालयावर दृढ विश्वास बसू शकेल. उदाहरणादाखल रुमानियातील ग्रंथालयाने शेतकऱ्यांना सबसिडी बाबत अनेक शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन केले. श्रीलंकेतील एका ग्रंथालयाने गृहिणींना घरगुती व्यवसाय करण्यासंबंधी मार्गदर्शन केले. स्लोवेनियाच्या ग्रंथालयाने १२०० लोकांना नोकरी संबंधी मार्गदर्शन केले. किरगीस्तानातल्या ३०% टीबी ग्रस्त लोकांना रेड क्रॉस संघटनेच्या मदतीने ग्रंथालयाने उपचारासाठी कॅम्प आयोजित केला होता. या आणि अशा अनेक प्रकाराने आपण लोकांमध्ये ग्रंथालयाविषयी आपलेपणाची भावना निर्माण होऊ शकते.

या व्याख्यानानंतर पुन्हा डॉ. पार्थसारथी मुखोपाध्याय यांनी koha या संगणक प्रणाली विषयी तोंडओळख करून दिली.

या व्याख्यानानंतर koha या संगणक प्रणालीच्या प्रात्यक्षिकासाठी पुन्हा कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीच्या संगणक कक्षात गेलो. यावेळी koha प्रणालीत ग्रंथालयाची प्राथमिक माहिती कशी भरावी याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले. यानंतर महाराष्ट्र आणि कोलकात्याहून आलेल्या प्रशिक्षणार्थींसाठी गोवा दर्शन आयोजित केले होते. बॉम जिजस चर्च, म्युझियम, आग्वादा फोर्ट आणि कलंगुट बीच येथे नेण्यात आले.

अशा रीतीने प्रशिक्षणाचा  तिसरा दिवस पार पडला.

दिवस चौथा २२ फेब्रुवारी २०१८

आजच्या दिवशी पुन्हा koha या संगणक प्रणाली बाबत प्रात्यक्षिकाद्वारे अधिक माहिती दिली गेली. तसेच सोबत koha बाबत एक सीडी आणि माहितीपत्रक दिले गेले. या प्रणालीबाबत अधिक माहिती हवी असल्यास त्यांचे प्रतिनिधी ग्रंथालयाला प्रत्यक्ष भेट देऊ शकतात अथवा teamviewer वरून संपर्क साधू शकतात असे सांगितले.

दुसऱ्या सत्रात जमलेल्या सर्व प्रशिक्षणार्थींचे गट पाडण्यात आले. प्रत्येक गटाला एक विषय देऊन त्यावरून काही पोस्टर्स आणि आपले विचार चित्रांच्या आधारे मांडायला सांगितले होते.

दिवस पाचवा २३ फेब्रुवारी २०१८

सकाळी ठीक १० वाजता श्री. तहा हाजिक यांचे यांचे 'संगणकाचे दिव्यांगांसाठी आधुनिक रूप' यावर व्याख्यान झाले. श्री. तहा हाजिक हे जन्माने अंध असूनही संगणकाचा वापर सहजतेने करत होते. यांचे कारण सांगताना ते म्हणाले की या २१ व्या शतकात टेक्नोलॉजीत रोजच्या रोज जे काही नवे शोध लागतात त्यामुळे मी येथे आज उभा आहे. यासोबत nonvisual डेस्कटॉप चे प्रात्यक्षिक दाखवले. windows10 मध्ये सुंदर आवाजात audio द्वारे माहिती सांगितली जाते. कोणतेही पुस्तक आपण यात ऐकू शकतो. यात आवाजावर व्यवस्थित नियंत्रण ठेवता येते. ब्रेल लिपीचा कीबोर्ड त्यामानाने महाग असल्याने त्याचा अजूनही सगळीकडे सर्रास वापर होत नाहीत. याचवेळी त्यांनी आम्हाला तुमच्या बरोबरीने वागवा असा संदेश देणारी अतिशय सुंदर VDO क्लिप दाखवण्यात आली. ती पहावी अशीच असल्याने लिंक देत आहे.

https://www.youtube.com/watch?v=cTz8xCu_2_U

या व्याख्यानानंतर कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीचे क्युरेटर डॉ. कार्लोस फर्नांडीस यांनी गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीची विभागाप्रमाणे माहिती सांगण्यास सुरवात केली. या ग्रंथालयाच्या बांधणीची सुरवात  २००७ पासून सुरु झाली. गोव्याचे तत्कालीन मुख्यमंत्री मा. श्री. मनोहर पर्रीकर यांनी सर्वतोपरी सहाय्य केले. ग्रंथालयाची इमारत सहा मजली असून संपूर्णपणे वातानुकूलित आहे. भरपूर प्रकाश योजना आणि प्रत्येक विभागाला ऐसपैस जागा आहे. सदर इमारतीचा तळमजल्यातील १५०० स्क्वेअर फुटाचा भाग ‘कला आणि संस्कृती’ विभागाला वापरण्यास दिला आहे. तळमजल्यावर ग्रंथालय बंद असल्यास ग्रंथ जमा करण्यासाठीचे स्वयंचलित मशीन आहे.

ग्रंथालयाच्या तळमजल्यावर मोफत वाचनालय आहे. तसेच काही मासिकेही वाचनासाठी ठेवली आहेत. ऐसपैस जागा आणि स्वच्छ सूर्यप्रकाश यामुळे वाचन हा एक सोहळा होऊन जातो.

संपूर्ण इमारतीतील तापमान सारखेच राहण्यासाठी ६५ डि-ह्युमिडीफायर्स लावले आहेत. पहिल्या मजल्यावर ब्रेल विभाग असून तेथे अंधांसाठी असलेले विशेष नकाशे आणि चित्र आहेत.

 दुसऱ्या मजल्यावर प्रशस्त बालविभाग आणि ६३ इंटरनेट ब्राउझिंग मशीन्स आहेत.खास मुलांसाठी audio visual हॉल आहे. येथे मुलांसाठी खास सॉफ्ट toyes आहेत. खास लहान मुलांसाठी आकर्षक फर्निचर आहे. पुस्तकांची मांडणी भाषा आणि विषय अशी आहे.

ग्रंथालयाच्या तिसऱ्या मजल्यावर पुस्तक विभाग आहे, जो वाचकांसाठी खुला असतो. चौथ्या मजल्यावर दुर्मिळ ग्रंथ तसेच गोव्याच्या इतिहासावरील ग्रंथ ठेवले आहेत. पाचव्या मजल्यावर संदर्भ ग्रंथ विभाग असून सहाव्या मजल्यावर जुन्या, प्राचीन पोर्तुगीज ग्रंथाचे जतन केले आहे.

याशिवाय अजून काही महत्वाच्या गोष्टी बघितल्या. जे जुने दुर्मिळ ग्रंथ आहेत ते वाळवी लागून खराब होऊ नयेत म्हणून acid फ्री बॉक्स आहेत त्यात काही पुस्तकं ठेवली आहेत. या एका बॉक्सची किंमत १२००/- इतकी आहे.

तसेच दुर्मिळ ग्रंथांच्या पानांचे जतन कसे करायचे यांचे आम्हाला येथे प्रात्यक्षिक बघायला मिळाले. ज्या ग्रंथाचे जतन करायचे आहे त्याचे पानन् पान सुटे करायचे. सुरवातीला स्वच्छ पाण्यात ते पान बुडवून ठेवायचे. त्यानंतर ते पान lime water मध्ये बुडवले गेले. नंतर त्याला पाण्यातून काढून mylnex पेपर लावला जातो. हा पेपर खास ग्लुटेन फ्री मैद्याच्या खळीने त्या पानाला चिकटवला जातो. ही मैद्याची खळ तेथेच तयार केली जाते. या पेपरमुळे पुस्तकाचे पान घट्ट-मुट्ट होते. पानाच्या आतल्या बाजूला ९ जीएसएमचा (ग्राम्स पर स्क्वेअर मीटर) टिश्यू पेपरची पट्टी चिकटवली जाते. या पट्टी मुळे पुढे ग्रंथबांधणी करणे सोयीचे होते. 

या ग्रंथालयात असलेल्या प्रत्येक पुस्तकाला RFID चीप लावली जाते. त्यामुळे पुस्तक गहाळ होण्याचे प्रमाण नगण्य आहे.

अशा रीतीने संपूर्ण ग्रंथालयाचा फेरफटका मारून झाल्यावर आम्ही सगळे संस्कृती भवनच्या हॉल मध्ये जमलो. तीन राज्यातून आलेल्या ग्रंथपालांपैकी एकेकाने प्रातिनिधिक स्वरूपाचे आभार प्रदर्शन केले. प्रशिक्षणाच्या शेवटच्या दिवशी श्री. किरण धांडोरे (ग्रंथालय संचालक, महाराष्ट्र राज्य) हे जातीने उपस्थित होते. त्यांनीही समारोपाच्या वेळी आपले मनोगत व्यक्त केले.

या संपूर्ण पाच दिवसाच्या प्रशिक्षणाच्या काळात कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीचे क्युरेटर डॉ. कार्लोस फर्नांडीस आणि त्यांचे सर्व सहकारी आम्हा सर्वांना विशेष आस्थेने हवं नको बघत होते. या कालावधीत आम्ही खास गोव्याचे पदार्थ चाखले. (मडगणे, खतखतं, काप). 

शेवटी जाताजाता.... पु. लं नी म्हंटल्याप्रमाणे कोणतंही शिक्षण हे, देणारा- घेणारात मैत्रीच्या पातळीवर झाले तर ते ह्या हृदयीचे त्या हृदयी झिरपते. फार बौद्धिक झालं तर ते रुक्ष होतं. पण इथे रुक्षपणा यायच्या आतच  खानपान हजर व्हायचं. त्यामुळे आमचे या प्रशिक्षणाचे पाच दिवस काव्य शास्त्र विनोदात आनंदात गेले.

अंजनवेल

हे आमचं अंजनवेलचं घर. जवळ जवळ 200 वर्ष जुनं. हे घर आता पाडलंय.पण पाडण्यापूर्वी ' ज्येष्ठ वैद्य महापुरषांनी' या घराचा काना कोपरा टिपून घेतला. म्हणजे या घरातल्या सगळ्या खोल्यांमधून व्हिडीओ शुटींग केलं. आणि आम्ही पुढच्या पिढीतल्या सुना, नातवंड, जावई यांना या एेतिहासीक वास्तू बद्दलचा आठवणींचा एक छान अनमोल ठेवा, खजिनाच दिला.

प्रत्येक जुन्या घराला एक इतिहास असतो. अगदी त्याचे वासे, खांब, दगड कुठून जमा केलं तिथून हा इतिहास सुरु होतो. मग पिढी दर पिढी हा हस्तांतरीत केला जातो. माझ्या सासुबाई, सासरे, चुलत सासरे यांनी या घराविषयी मला इतकं आपुलकीने सांगितलंय की ते जरी घराबाबत पुनःपुन्हा सांगायला लागले तरी एेकावसं वाटतं. आपण चार दिवस बाहेरगावी हॉटेलमधे राहीलो तरी त्या जागेविषयी आपल्याला आपुलकी वाटते. मग इथे तर जन्मापासून राहीलेले.

या घरासाठी आहिल्याबाई होळकरांच्या वाड्याचे खांब वापरले होते. घाटी चढून वर आलं की अंगण्यात (कोकणातला खास शब्दंय) डाव्या बाजूला बांधाजवळ पपनसाचं, रामफळाचं आणि प्राजक्ताचं झाड होतं. सारवलेल्या अंगण्यात प्राजक्तचा सडा असायचाच.
घरातला कर्ता पुरुष घरी आल्यावर झोपाळ्यावर बसला की कुरकुरणार्‍या कड्या माजघरातल्या सुनांना 'ते आलेत' ची सूचना द्यायच्या. झोपाळ्याच्या मागच्या बाजूला पणजी आजीची तीन फळकुटं आडवी करुन तयार केलेली कॉट असायची. लगतच्या भिंतीला स्वैपाकघरात उघडणारी खिडकी होती. तिथून सुनांवर लक्ष ठेवता येत असे. पणजी आजीचं नाक तीक्ष्ण होतं. फोडणी जास्त झालेली कळायची तिला. पण ती प्रेमळ होती. लग्न न झालेल्या नणंदा जेवल्यावर मागचं आवरायला लागायला नको म्हणून घरात नेहमी हलणार्‍या पाळण्यातल्या पोराला खेळवत बसायच्या. हे असं नेहमी कानावर पडलेलं.

पडवी, अंधारं माजघर, बाळंतिणीची खोली, पाळण्यासाठी लावलेल्या लोखंडी कड्या, माळ्यावरचा लाकडी पाळणा, दुधावणी, देवघर, वरची माडी, माडीवरुन दिसणारी खाडी, पोहे कांडण्याची उखळ हे सगळं सीडीत बघितलं की असं वाटतं की आत्ता सासुबाई म्हणतील '' मंजिरी माडीवर असलो की काय वारा यायचा. त्याकाळी पंखे कुठे असायचे? गरजच नव्हती म्हणा.'' पण बाबाच (सासुबाईंचे सासरे) असायचे माडीवर. ते नसतील तेव्हा जायचं. काय काय दिवस पाहीलेत या घरानं.'' सदोदित देतच आलं हे घर. आणि पडतानाही सगळ्यांना चिमुट चिमुट का होईना दिलंच काहीतरी. चांगलं केलंन् हो सीडी केली ते.''

खरंच..ज्यांना शक्य असेल त्यांनी पुढच्या पिढीसाठी चलत् चित्रमय इतिहास करुन ठेवावाच. मजा येते अधून मधून बघायला नि आठवणीत रमायला.

वाचनः एक आनंदनिधान

पुस्तकं म्हणजे परमानंदाचं ठिकाण. पुस्तकं म्हणजे शारदेचं भांडार. अस्सल ग्रंथप्रेमी, वाचक ग्रंथालयाला  अलीबाबाची गुहा म्हणतात. तर कोणी सॉलोमन राजाच्या खाणी म्हणतो. 

या ग्रंथांचे देणे l कल्पतरुहून उणे l

परिसापरीस अगाध देणे l चिंतामणी ठेंगणा ll

अशी ज्ञानदेवांच्या शब्दांची मधुकरी मागून आपण ग्रंथांची महती गातो. पुस्तकं आकाराने सारखी असली तरी प्रकृतीने वेगवेगळी असतात. काही ज्ञान देणारी, काही मनोरंजनाची, काही अनुभवांची. 

वाचन संस्कृती हा आपल्याला आपल्या माणसांकडून मिळालेला वारसा आहे. वाचन वेडाचे काही गुण हे आपल्याला काही अंशी जरी आपल्या रक्ताच्या नात्याच्या माणसांकडून येत असले तरी वाचन वेडाची जोपासना जर योग्य व्यक्तीने केली तर त्या व्यक्तीच्या आचार विचारात कमालीचा फरक पडतो. असे जाणकारांचे मत आहे. येथे जाणकार म्हणजे वाचनवेडाने पछाडलेले असा होतो.

 वेदोत्तर कालात आपल्याकडे लेखनास सुरवात झालेली दिसते. यापूर्वी स्तोत्र किंवा काही धार्मिक साहित्य मुखोद्गत स्वरुपात होते. नंतर नंतर तेच वाड.मय लिखीत स्वरुपात आणले गेले.पण हे सगळं जास्त करुन धार्मिक स्वरुपाचेच जास्त होतं. पुढे लिहीण्याची साधनं आणि लेखन सराईतपणे सुरु झाल्यानंतर ग्रंथसंग्रह हा प्रकार अस्तित्वात आला. माणसाला ग्रंथांचे महत्व पटले आणि लगेच ग्रंथांचा संग्रह होणे हे ओघाने आलेच. लिपीचा विकास झाल्यावर सुरवातीला ताडपत्रे, भूर्जपत्रे, चामडे, लाकूड, गवत, धातूचे पत्रे, मातीच्या विटा आणि मग कागद अशा वेगवेगळ्या माध्यमांद्वारे ग्रंथ तयार होऊ लागले. सुरवातीला हे ग्रंथ खाजगी असत.

ग्रंथालयांविषयी अधिक जाणुन घेताना प्राचीन ग्रंथालय कोठे होते ते पाहू. जगातील अ्त्यंत प्राचीन ग्रंथालय इजिप्त मधील अलेक्झांड्रीया या शहरात स्थापन झाले होते. त्याकाळी या ग्रंथालयाचा ग्रंथसंग्रह उच्च दर्जाचा होता. पन्नास हजाराच्यावर असलेला हा संग्रह नंतर सात लाखावर गेला. इजिप्त बरोबरच हिंदुस्थान, ग्रीस वगैरे देशातील अत्यंत दुर्मिळ आणि अनमोल ग्रंथ जतन करण्यात आले होते. पण मध्ययुगात ज्युलियस सीझर ने अलेक्झांड्रीया शहराचा पाडाव केला, त्यावेळी त्याच्या सैनिकांनी ग्रंथालयाच्या इमारतीला आग लावली. तेव्हा अर्धा ग्रंथसंग्रह जळून खाक झाला. नंतर धर्मयुद्धाच्या काळात धर्मवेड्या ख्रिस्ती सैनिकांनी देवालयाला आग लावली त्यात उरला सुरला ग्रंथ संग्रहही नष्ट झाला. 

संस्कृति संवर्धनाच्या दृष्टीने चीन मात्र प्रत्येक बाबतीत पुढे होता. कागद तयार करणे, छपाई यांचा शोध प्रथम चीननेच लावला आहे. युरोपियन राष्ट्रापेक्षा चीनने कित्येक शतकांपूर्वीच आघाडी मारली होती. इ.स. पूर्व 3000 या कालात चीन मधे पहिला ग्रंथसंग्रह तयार करण्यात आला होता. प्राचीन चिनी संस्कृतीचा संगतवार असा इतिहास आजही उपलब्ध आहे. त्यात ग्रंथालयाच्या महतीचा उल्लेख दिसतो.

आपल्याकडेही प्राचीन ग्रंथालयांची माहिती बुद्धकालापासूनच  आढळून येते. तक्षशिला, बनारस, विक्रमपुरी, नालंदा येथे बुद्धकालीन विद्यापीठांची तेथील ग्रंथसंग्रहाची बरीच माहिती आढळते. बनारस आणि पाटलीपुत्र या ठिकाणी पण अत्यंत महत्वाचे आणि प्राचीन ग्रंथसंग्रह होते. वेगवेगळ्या विद्यापीठातून अनेक आचार्य तक्षशीलेत येत. शिकवण्यासाठी आणि शिकण्यासाठी त्यांच्याकडे सुंदर हस्तलिखीतं असत. हे झालं आपल्या प्राचीन ग्रंथालयाविषयी.

ग्रंथालय म्हंटलं की आपल्या डोळ्यासमोर काय उभं राहू शकतं? हा प्रश्न अनेक जणांना विचारुन माझ्या असं लक्षात आलंय की ग्रंथालयाबद्दल जे जुजबी, प्राथमिक ज्ञान हे मुलांना शिशू वर्गापासूनच देण्याची गरज आहे. सांगायचंच झालं तर मुलांना ज्यावेळी अक्षर ओळखही नसते पण चित्रांच्या माध्यमातून ते शिकत असताना पुस्तक कसं वापरावं? कसं हाताळावं? इथपासून शिक्षण द्यायला हवं. मुलांना आपल्या शाळेच्या ग्रंथालयात मुक्त संचार करु द्यावा. याचा अर्थ नीट लावलेली पुस्तकं विस्कटवणे असा नाही. पुस्तके कशी चाळावीत? ती जागच्या जागी कशी ठेवावी याचे शिक्षण देता देता त्यांना पुस्तकात रमू द्यावे. अशाने त्यांना लहानपणापासूनच पुस्तकांविषयी गोडी वाटू लागेल. बालमंदिरातून मोठ्या शाळेत प्रवेश केल्यावर वाढत्या अभ्यासामुळे अवांतर वाचन मागे पडेल की काय असा विचार मनात आल्यावाचून रहात नाही. पण यालाही एक उपाय आहे. मात्र यासाठी शिक्षकांना थोडी मेहनत घेणे गरजेचे आहे. विषय कुठलाही असला तरी त्याविषयाची प्राथमिक माहिती जर असेल तर तो विषय किंवा त्या विषयाचा पाया पक्का होण्यास मदत होते. म्हणून त्या त्या विषयाच्या अनुषंघाने विषयाचे वाचन मुलांना करावयास सांगावे. त्यामुळे कोणत्याही विषयाची गोडी लागण्यास मदत होते. 

इतर शास्राप्रमाणेच ग्रंथालयाचेही एक शास्र आहे. आपण जेव्हा औषधाच्या दुकानात (केमिस्ट) जातो तेव्हा आपल्याला सहजच लक्षात येतं की वेगवेगळया कंपनीची दुकानातली औषधं नीट आजारानुरूप एकत्र ठेवलेली असतात. यालाच वर्गीकरणानूसार ठेवलेली असतात असं म्हणतात. तसंच पुस्तकांबाबतही सांगता येईल. प्रत्येक पुस्तकाला एक विषय असतो. त्या त्या विषयाप्रमाणे एकाच विषयावरची पुस्तकं एकत्र ठेवली जातात. यासाठी सध्या तरी दोन पद्धती प्रचलित आहेत. एक म्हणजे मेलव्हिल ड्युई यांची दशांश वर्गीकरण (Decimal Classification) आणि रंगनाथन यांची द्विबिंदू वर्गीकरण (Colon Classification) 

उत्तम वाचक घडवणं हे जसं आई, वडील, शिक्षक यांचं काम आहे तसंच ग्रंथालयातील ग्रंथपालांचं पण काम आहे. एक ग्रंथपाल म्हणून काम करताना मला अगदी किशोर वयापासून ते मध्यमवयीन व्यक्तींना त्यांची आवड लक्षात घेऊन पुस्तकं सुचवायला लागतात. 

एकदा एक वाचक माझ्याकडे आला. म्हणाला ‘’ वयाच्या अठराव्या वर्षापासून काम करतोय. घरातली परिस्थिती बेताची असल्याने दहावी पर्यंतचंच शिक्षण घेऊ शकलो. नंतर आय टी आय चा कोर्स केला. गेली अडतीस वर्ष मशिन होऊन मशीनवर काम केलंय. आता मुलं शिकली. कामाला पण लागली. आता आयुष्यात निवांतपणा आलाय. पेपरशिवाय वाचलंच नाही कधी. आता मात्र वाचायचंय. मला पुस्तकं सुचवाल का वाचायला? देवानं मला आज सगळं काही दिलंय. सगळं ऐकून घेतल्यावर मी त्यांची आवड जाणून घ्यायच्या दृष्टीने विचारलं ‘’काका, काय वाचायला आवडेल? कथा, चरित्र, कादंबरी की ललित लेख? की धार्मिक प्रवचनं?’’ ते म्हणाले ‘’आमच्या लहानपणी बाबुराव अर्नाळकर हे नाव मी ऐकायचो मित्रांच्या तोंडून. त्यांची आहेत का पुस्तकं? मी म्हणाले हो. आहेत ना. थांबा देते. मग एक अर्नाळकारांची कादंबरी आणि ह. मो मराठेंचं ‘बालकांड’ दिलं. दोन्ही पुस्तकं आवडली म्हणाले. आणि जरा भावूक झाले. म्हणाले, ‘’ बालकांड वाचून मला माझं लहानपण आठवलं हो. हे वाचल्यावर मला असं वाटायला लागलंय की मी पण माझ्या आठवणी लिहून काढाव्यात.’’ तोच धागा पकडून मी म्हणाले, ‘’ अगदी अवश्य लिहा. तुम्ही केलेले कष्ट, श्रम हे तुमच्या घरातल्या पुढच्या पिढीला कळायला हवेत. यामुळे आपण परत एकदा भूतकाळात रमतो. आपला वेळही चांगला जातो. मी तुम्हाला अजून काही चरित्र देते. ती तुम्ही वाचा. जसं आठवेल तसं लिहीत जा.’’ काका एकदम खूश झाले. म्हणाले ‘’हे छान सुचवलंत तुम्ही.’’ वाचनाने वेळ तर चांगला जातोच. पण लिहायची स्फूर्ती पण मिळते. 

गंगाजळी, उत्तम मध्यम, संकलन चे सुप्रसिद्ध लेखक श्री. श्री.बा. जोशी यांनी संकलन या लेखांच्या पुस्तकात म्हंटले आहे की ग्रंथ हे नेहमीच अपूर्ण समीकरण असते. ग्रंथाला वाचक मिळाला की त्याची पूर्णता होते. लेखक आणि वाचक असे दोन तट आहेत. ग्रंथ हे शून्यासारखे असतात. पण वाचक त्याच्यामागे उभा रहाताच त्या शून्याला मोल येते. आपले विचार, आपली प्रतिभा, आपले ज्ञान हाच कोणत्याही ग्रंथाचा जन्महेतू असतो. त्यांच्याच लेखातील आणखी एक किस्सा…इजिप्तच्या स्वारीत नेपोलिलयनने सोबत विद्वानांचा भला मोठा ताफा नेला होता. त्याने इजिप्त मधले ग्रंथ गाढवांवर वाहून नेले. व्यूहरचना करतेवेळी तो मिस्कीलपणे हुकूम सोडताना सांगे- ‘’ सभोवती सैन्यदल, मध्यभागी गाढवे आणि विद्वान मंडळी! का? तर त्यांच्या ज्ञानसाधनांचे संरक्षण व्हावे. अशा शाही संरक्षणामुळेच फ्रेंच साहित्यात शेकडो दुर्मिळ ग्रंथांची भर पडली. दुसर््या  महायुद्धात नेस्तनाबूत झालेले चिमुकले जपान आज जगात ‘वाचकांचा देश म्हणून ओळखला जातो. 

कोणताही हाडाचा वाचक आपल्या संग्रहातील पुस्तक कोणालाही देत नाही. आणि जर दिलंच तर ते पुस्तक परत येईपर्यंत नेणार्याकडे तगादा लावतोच. जर यदाकदाचित त्याच्याकडून पुस्तक हरवलेच तर तो वाचक पुस्तक हरवणार्याला आपल्या मित्रयादीतून कायमचे काढून टाकतो. असा माझ्यासमोर घडलेला अनुभव आहे. 

सुप्रसिद्ध कायदे पंडित सोली सोराबजी यांचा या बाबतीतला अनुभव बोलका आहे. ते म्हणतात, ‘’ मी माझ्या पुस्तकांवर खूप प्रेम करतो. माझ्या प्रत्येक ग्रंथाची जागा, आकार, सुगंध सगळं सगळं मला माहित आहे. माझी पुस्तकं मला दुसर्या कोणाला वाचायला द्यायला आवडत नाहीत. पुस्तकं वाचायला द्यायला मी नकार दिल्यामुळे मी बर्याच लोकांना दुखवलंय हे मला माहित आहे.’’

 हल्ली पूनर्विकासासाठी जाणार्या इमारतींमुळे ज्येष्ठ पिढी आपल्याकडचा ग्रंथसंग्रह ग्रंथालयाकडे हस्तांतरीत करताना दिसते. आपल्याकडचा ग्रंथसंग्रह ग्रंथालयात मोठ्या ममत्वाने सुपूर्द करताना ‘’आम्ही सगळी वाचून काढली हो ही पुस्तके. आता आमची मुलं नि त्यांची मुलं नाही हो वाचणार. त्यांना वाचनाची आवड नाहीये. आणि ते वाचतील फक्त इंग्रजी पुस्तकं. काही माहिती लागली तर तांदूळ निवडल्यासारखं मोबाईलवर बोटं फिरवत इंटरनेटवर बघतील. पुस्तकाच्या स्पर्शाची भाषा या मुलांना नाही समजणार. तुम्ही ही पुस्तकं तुमच्या ताब्यात घ्या. आणि या पुस्तकांना वाचक मिळेल असं पहा.’’ 

आपण एखाद्या असा ग्रंथालयात गेलो, जिथे सगळी पुस्तकं बंद कपाटात ठेवलेली आहेत. ग्रंथालयात वाचकांची ये जा नाही. एक भयाण शांतता आहे. अशा ग्रंथालयात जायला कोणाला आवडेल? ज्या ग्रंथालयात ग्रंथ बंद कपाटात न ठेवता वाचकांच्या सहज हाताला लागतील असे ठेवलेत, आणि वाचक मोठ्या समाधानाने पुस्तकं चाळत आहेत, बालवाचक त्यांच्या विभागात मन लाऊन पुस्तक वाचत आहेत.   अशा ग्रंथालयात वाचक आपोआप खेचला जातो. यामुळे ग्रंथालय शास्राचे दोन नियम, एक म्हणजे प्रत्येक ग्रंथाला त्याचा वाचक मिळतो. आणि दुसरे म्हणजे प्रत्येक वाचकाला त्याचा आवडीचा ग्रंथ मिळतो याचे आपोआप पालन होते. हे झाले ग्रंथालया विषयी.

वाचनाच्या आवडी विषयी सुप्रसिद्ध लेखिका कै. शांताबाई शेळके यांनी एका लेखात म्हंटले आहे की माझ्या वाचनाला शिस्त नाही तसे माझ्या ग्रंथसंग्रहालाही पूर्वनियोजन नाही. काही वाचक चोखंदळ असतात. ते  एखादा विषय ठरवून निवडक वाचन करतात. केवळ व्हिटामिन्सच्या गोळ्यांवर जगावे, आणि फक्त पौष्टिक आणि भरपूर जीवनसत्व असलेलाच आहार घ्यावा तसंच यांचं वाचन असतं. पण मला ते जमलंच नाही. पुस्तकांबाबतीत आणखी एक मन हेलावणारी गोष्ट त्या सांगतात. त्यांच्या ओळखीच्या एका बाईला पैशाची नड होती. म्हणून तिने शांताबाईंना तिच्याजवळ असलेले शब्दकोशाचे खंड विकत देऊ केले. म्हणाली ‘’जरा पैशाची नड आहे. साठ/ सत्तर रुपये दिलेत तरी चालतील. तेवढ्याने माझी नड भागेल.’’ पण शांताबाईंनाही इतक्या कमी किंमतीत खंड विकत घेणे रास्त वाटेना. त्याकाळी शांताबाईंकडेही तशी सुबत्ता नव्हती. पण तरीही त्यांनी ते खंड शंभर रुपयात विकत घेतले.

पुस्तकाचा खाजगी संग्रह करताना तो किती व्यवस्थित असावा याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे कवयित्री कै वृंदा लिमये. तसा व्यवस्थितपणा इतरही क करत असतील. वृंदाताईच्या निधनानंतर त्यांचा खाजगी ग्रंथसंग्रह आमच्या ग्रंथालयात दाखल झाला. कै. वृंदा ताई लिमये यांनी त्यांच्या संग्रहातील माहितीपूर्ण पुस्तकांना कव्हर घालून त्या पुस्तकाचे जर वर्तमानपत्रात परिक्षण आले असेल तर त्याचे कात्रण त्याच पुस्तकात लाउन ठेवले होते. ज्यायोगे कधी जर अधिक संदर्भ लागलाच तर त्याचा वापर करणे सहज शक्य होते. 

ज्या वाचनाने वाचकाला सुख मिळते नि तो वाचत रहातो त्याला विष्णूशास्र्यांनी ‘विद्यासूख’ असा शब्द वापरला. तर वि.का राजवाड्यांनी ‘ग्रंथसुख’ म्हंटलं. रवींद्रनाथ टागोरांनी ‘ग्रंथबल’ म्हणून संबोधलं, तर काका कालेलकरांनी ‘वाचनयज्ञ’ असा शब्दप्रयोग केला. 

सध्याच्या धावपळीच्या युगात ‘वाचायला वेळ नाही’ असं जिकडे तिकडे ऐकू येत आहे. किंवा हळूहळू ई-बुकचा जमाना येऊ घातलाय. मंत्रयुगाकडून तंत्रयुगाकडे वाटचाल करत असताना काही बदल हे व्हायचेच. ग्रंथालय पूर्णपणे संगणकीकृत झाल्यास वाचकाला कोणत्याही पुस्तकाची त्वरीत माहिती उपलब्ध होऊ शकते. काही ग्रंथांना ‘शोध शब्द’ (Key Word) घातला की एकाच विषयाच्या सर्व पुस्तकांची यादी क्षणात  उपलब्ध होऊ शकते. 

लोकांना वाचनासाठी उद्युक्त करताना काही चांगली, वाचनीय पुस्तके सहज दृष्टीस पडतील अशी ठेवावीत. दर आठवड्याला नवीन आलेली पुस्तके शोकेस मध्ये वाचकांना चाळण्यासाठी ठेवावी. हल्ली फेसबुकचा, व्हॉट्स ऍप चा जमाना आहे. त्यावर नव्या पुस्तकांची यादी टाकावी. प्रसंगानुरुप ग्रंथ प्रदर्शने भरवावीत. उदा- मोठ्या सुट्यांच्या आधी (उन्हाळी सुट्टी, पावसाळी ट्रेक व इतर सुट्ट्या   )   बालवाचकांना वाचनाची गोडी लागण्यासाठी स्पर्धा आयोजित कराव्यात. वाचकांची अभिरुची लक्षात घेऊन त्यानुसार पुस्तके मागवावित. या अशा उपायांनी वाचक वाचनालयाकडे नकळतपणे ओढला जाईल. काही जण हल्ली टॅबवर पुस्तके डाऊनलोड करुन वाचनभूक भागवतात.  आपला देश प्रगती पथावर असला तरी अजूनही कित्येक खेड्या पाड्यात इंटनेट सुविधा पोचलेली नाही. त्यामुळे ‘गाव तेथे ग्रंथालय’ ही योजना अंमलात आणली पाहिजे. ग्रंथालयात काम करायचे झाल्यास आपण पूर्णपणे वाचकसेवा करणे या भावनेनेच काम केले तर आपल्याला आणि वाचकाला त्याचा आनंद पूर्णपणे उपभोगता येतो.

सरतेशेवटी एकच सांगायचं आहे की आपण काय वाचावे आणि कसे वाचावे याचा विचार आपला आपणच करावा. नाहीतर आपली अर्धी हयात हाच विचार करण्यात जाते. तसं तर सुचवायला ग्रंथपाल उपयोगी पडतात. पण ज्याने त्याने आपल्याला रुचेल अशीच पुस्तके वाचावीत. ज्या वेळी मानवाने अवकाशात प्रवेश केला त्यावेळी अमेरिकन असोसिएशनने वाचकांना एक नवी घोषणा दिली. – Explore Inner Space- Read. (अंतःकरणाचा वेध घ्या- वाचा.) म्हणूनच श्री. बां च्या मते ज्या वाचनाने अवर्णनीय अशा आनंदाची प्राप्ती होते ते वाचन हेच खरे वाचन. पण हे सगळं पचनी पडायला आधी अपचन होईल इतके वाचन व्हायला लागते. त्यासाठीच तर ग्रंथसंग्रह आणि ग्रंथसंग्रहालये जन्माला येतात.