जन्मसावित्री/ अहेवपण

नमस्कारासाठी वाकले. जन्मसावित्री हो असा आशीर्वाद दिलेला ऐकला आणि याआधी कोणी बरं असा आशीर्वाद दिला होता ते आठवत होते. २०/२२ वर्ष मागे गेले. आमच्या लायब्ररीत जोडीनं येणारे बरेच आहेत. अगदी एक त्याच्या आवडीचं आणि एक तिच्या आवडीचं पुस्तक घेणारेही आहेत. काहींच्यात अहो तुम्ही माझ्या आवडीचा कथासंग्रह घेतच नाही. मला तुमची ती राजकारणावरची पुस्तकं आणि ते लेख वाचायचा कंटाळा येतो असंही म्हणणारी मेहुणं आहेत. काही जोडप्यातली एक जण निव्वळ सोबत म्हणून येणारी आहेत. अशाच जोडप्यांपैकी सौ. सु.वा. भट अशी सही करून सहीच्या खाली आडवी रेष मारून दोन टिंब देणाऱ्या भट काकू मला आठवल्या.

आमच्याच रस्त्यावर तू जागा घेतली आहेस ना मग ये ना एखाद दिवशी, असं नेहमी म्हणत. मी ही हो..हो..येईन..येईन म्हणत असे. भट काकूंच्या गोरेपणाचं वर्णन करायचं झालं तर कुठल्याश्या कादंबरीत एका मुलीचं वर्णन करताना लिहिलेले शब्द मला नेहमी आठवत. लाल भडक गुलाबाच्या पाकळ्या दुधात कुस्करल्या तर त्या पाकळ्यांचा रंग दुधात मिसळून जो गुलाबी रंग येईल अगदी तश्याच वर्णाच्या होत्या. हातात पाटल्या बांगड्यांसोबत मध्ये हिरव्या वर्खाच्या बांगड्या असायच्या. कपाळावर बरोब्बर मधोमध सिंगारचं लाल कुंकू चमकत असायचं. एकही केस वेणीच्या बाहेर येणार नाही इतपत तेल लावलेले काळे भोर केस होते त्यांचे. खांद्याला एक लांब पट्ट्याची पर्स कम पिशवी असायची. भट काकांना ऐतिहासिक पुस्तकांची प्रचंड आवड. लायब्ररीत आल्यावर पिशवीतून काकांना पुस्तकं काढून आपण स्वतः खुर्चीवर बसून राहत. त्यांचं हसणं खूप छान होतं. आवाज मात्र बोलताना कापायचा. बोलताना मधले शब्द काहीवेळा ऐकूच यायचे नाहीत. दोघांची वयं झालेली. काका तर जास्तच वयस्कर. ते दोघेच. त्रिकोण पूर्ण व्हायला तिसरं कोणीच आलं नाही. अशावेळी बायका आपल्या नवऱ्याची आपल्या पोरागत काळजी घेतात तसंच काहीसं यांचंही झालं होतं. आणि ते बघायलाही छान वाटायचं.

काका काकूंची पंधरा दिवसातून एकदा तरी फेरी व्हायचीच. पण त्यावेळी महिना झाला तरी ती दोघं फिरकली नाहीत. काकांना अधून मधून बरं नसायचं पण तरी तसे बरे होते. वाचन हे त्यांच्यासाठी टॉनिक होतं. त्यांच्याच सोसायटीतल्या एकांकडे त्यांच्याबद्दल चौकशी केली. काका गेल्याचं कळलं. अरे बापरे! काय हे? आता काकूंचं कसं होणार? अनेक प्रश्न मनात आले. दोघं होती तेव्हा जायला जमलं नाही. आणि आता त्यांना भेटायचं तर पावलं जड झाली माझी. हिय्या करून गेलेच. दार लोटलेलं होतं. घरात काकू पाटावर तांदूळ निवडत बसल्या होत्या. मी समोरच बसले. जरावेळ शांतता...काकू म्हणाल्या..बघ तुझा घरी येण्याचा योग असा होता. हे असताना नाहीच जमलं यायला. दोघींचे डोळे भरून आले. पाटावर पडलेलं डोळ्यातलं पाणी पदराच्या टोकाला पुसत निवडलेले तांदूळ डब्यात भरले. हे गेले म्हणून भूक लागायची थांबत नाही ना. अन्नमय कोश. खायला हवंच. शेजारी किती दिवस करतील. मग एक दिवस केली सुरवात. रात्री सोबत म्हणून शेजारची यायची. तिलाही म्हणाले मी झोपेन एकटी. लागलं तर तुम्ही आहातच. तीन रात्री नुसती पडून होते. झोप नाहीच लागली. चार दिवशी जरावेळ लागली. आता इतकी सवय झाली की यांच्या आजारपणात झालेल्या जागरणाची कसर पूर्ण करून घेतल्यागत मेल्यासारखी झोपते. मी त्यांचं ऐकत ऐकत घर बघून घेतलं. बाहेरची खोली कागदपत्रांनी आणि पुस्तकांनी भरलेली होती. जुनं समान होतं. लोखंडी कॉट होती. आरामखुर्ची उभी करून ठेवली होती. डोक्याकडचा कापडाचा भाग तेलकट काळा दिसत होता.

काकूंच्या मागोमाग तांदुळाचा डबा घेऊन आत गेले. स्वयंपाकघरात जुनी पितळेची भांडी आणि डबे गुमसुम दिसत होते. अनेक प्लास्टिकच्या छोट्या डब्या होत्या. एक वेगळाच मेथीचा वास येतो तसा वास येत होता. मला का कोण जाणे काकूंकडे चांगलं चार दिवस राहून साफसफाई करावीशी वाटत होती. स्वयंपाकघराने मोकळा श्वास घ्यावा असं वाटत होतं. जसं काही माझे विचार काकुना ऐकायला आल्यागत त्या म्हणाल्या आयुष्यभर यांची सावली होते. यांच्या आवडी निवडी पुरवणं हे माझं आवडीचं काम होतं. अगदी त्याच्या खाण्यापिण्या पासून ते वाचनापर्यंत सगळं त्यांच्या मनासारखं करण्यात माझा जन्म गेला गं. आता हे पसरलेलं घर मला आवरावंसंच वाटत नाही. या सगळ्यात त्यांच्या आठवणी आहेत. ही सुपारीची डबी, यात लिमलेटच्या गोळ्या असत असं एकेक डबा मला त्या दाखवत होत्या. मला भडभडून आलं. मी रडून घेतलं. त्या डोक्यावरून हात फिरवत म्हणाल्या असंच असतं बाई. अहेवपणी मरण आलं असतं तर हवं होतं गं. पण मग विचार करते की साधा चहा पण नीट करता यायचा नाही यांना. मी आधी गेले असते तर त्याचे हाल हाल झाले असते. माझाही जीव घुटमळला असता. तसं वृद्धाश्रम हा पर्याय होता पण हे आवरलं कोणी असतं? आता शांत हो. मला हातात कसलीशी बाटली देत म्हणाल्या हे मी घरी केलेलं तेल आहे. हे घेऊन जा. नहायच्या आधी केसांना नीट लाव. इतकं बोलताना त्यांचा आवाज कितीतरी वेळा कापला. मी कानात प्राण गोळा करून सगळं ऐकत होते. तास सव्वा तास बसून त्यांचा निरोप घेतला. नमस्कारासाठी खाली वाकले तर जुनं जातं मला बघत होतं. “जन्मसावित्री हो” असं म्हणल्या त्या. खाली उतरले आणि वर बघितलं तर त्या हात हलवत गॅलरीत उभ्या होत्या. पुन्हा ये असं काहीसं म्हणाल्या. मी अंदाज घेत हो म्हणाले.

काही दिवसांनी काकू लायब्ररीत आल्या. त्यांचं गोरेपण कोमेजल्यागत वाटत होतं. मला एक फोटो दाखवत म्हणाल्या कृष्णकमळाची एका वेळेस बारा फुलं आली. ती घेऊन सुरेखा फोटो स्टुडियोत गेले त्यांच्या सोबत हा फोटो काढला. हा फोटो अजूनही माझ्याकडे आहे. पण सध्या आंधळं नक्षत्र लागल्याने तो मला सापडत नाहीये. नंतर काकू जास्त दिवस राहिल्याच नाहीत. एका अर्थी बरंच झालं असं वाटलं.

जन्मसावित्री हो असा आशीर्वाद मी परवा बऱ्याच वर्षांनी ऐकला आणि काकूच आठवल्या. आणि हो, तो तेलाचा वासही आठवला.

बास..बाकी काही नाही.

लेह, लडाख, पेंगॉंग त्सो

‘’जुले…जुले’’..म्हणजे नमस्कार. आमच्या भ्रमंतीचा शेवट होता ‘पेंगॉंग त्सो’. त्सो म्हणजे लेक. या लेकला थ्री इडियट्स मधे बघितलं होतं. याचं पाणी खारट आहे हेही माहित होतं. याच्या काठी रहायचंय ही कल्पनाही मला फारच रोमँटिक वाटली होती. 

आम्ही हळूहळू पेंगॉंग त्सो च्या दिशेने जात होतो. वाटेत अनेक वळणावळणाचे डोंगर पार करत होतो. लहानपणी गोष्टी वाचल्याचं आठवतंय की ‘’ दूर देशी एक राजा होऊन गेला. तो सात डोंगर, सात नद्या, सात समुद्र पार केल्यावर त्याच्या नगरी आपण पोचतो. इथे बाकी काही नाही पण सात डोंगर पालथे घातले. वाटायचं, आता सपाट रस्ता येईल, आणि तो यायचाही. पण एक वळण घेतलं की पुन्हा डोंगर चढायला सुरवात. वाटेत अनेक स्वच्छ पाण्याचे ओहळ तुकड्या तुकड्याने रस्ता धुवत होते. मैलोन् मैल रस्त्यात एखाद दुसरी प्रवासी गाडी नाही तर आर्मीचा ट्रक दिसे. रस्त्यात माणसं नाहीच दिसली. खुप पुढे गेल्यावर 20/25 माणसं रस्ता दुरुस्तीचं काम करत होती. नुकतेच चार दिवसांपूर्वी उजव्या बाजूच्या डोंगरावरुन काही दगड, माती, धोंडे आणि पाणी बागडत खाली आले आणि ‘इथे’ रस्ता होता याची खूण मिटवून गेले होते. आता ही रस्त्यावर गच्च बसलेली माती, दगड बाजूला करणे म्हणजे प्रचंड वेळखाऊ काम. मशीन्स असली तरी बारीक सारीक कामं माणसंच करणार. इथं चार पावलं भरभर चाललं तरी आमची प्रचंड दमछाक व्हायची. पण इथल्या माणसांनी ते अवघड काम लवकरात लवकर पूर्ण केल्यानंच आमच्या सारख्या प्रवाश्यांना पुढे जाता आलं. 

आणि अखेर लांबून ‘पेंगॉंग त्सो’ चा त्रिकोणी तुकडा दिसलाच. जसजसं पुढे गेलो तसतसं लेकची व्याप्ती किती मोठी आहे ते दिसलं. आमची टेंपो ट्रॅव्हलर अनेक दगड धोंडे तुडवत पुढे जात होती. आम्ही सीटला, पाल भितींला चिकटते तसे चिकटून तसे घट्ट बसायचा प्रयत्न करत होतो. काही वेळा हळकुंडाला बंद डब्यात घालून हलवल्यावर त्याला जसं वाटेल तसंच आम्हाला वाटत होतं. आणि अखेर आम्ही ‘पेंगॉंग त्सो’ ला पोचलोच.

इथे माझं प्रवास वर्णन संपून निरिक्षण + विचार मंथन सुरु झालं. 

1. मी महाराष्ट्रात जे काही गड किल्ले बघितले ते मला जास्त बोलके वाटले.

2. सह्याद्री म्हणे 65 दशलक्ष वर्ष जुना आहे आणि हिमालय 50. म्हणजे सह्याद्री हा हिमालयाचा काका नाही तर दादा आहे. सह्याद्री कणखर आहे. आणि हे डोंगर मला कधी हळवे तर कधी रागीट वाटले. असं म्हणायला हरकत नाही.

3. मी ही जी काही भ्रमंती केली तो भाग आपलाच आहे. पण कदाचित माझं अर्ध आयुष्य महाराष्ट्रात गेल्यानं असेल म्हणा मला ते उघडे डोंगर अंगावर आल्यासारखे वाटत होते. 

4. ‘पेंगॉंग त्सो’ आहे खुप छान. प्रश्नच नाही. पण तरीही कुठेतरी कमतरता वाटत असल्या सारखं वाटलं. लेक जवळून बघताना या लेकपाशी मला शांत रम्य तळ्याकाठी बसल्यासारखं वाटत नव्हतं. तिथे एक गूढ शांतता होती. पुन्हा एकदा मला ‘’अचपळ मन माझे नावरे आवरिता’’ ओळ आठवली.

5. प्रवास सुरु करायच्या आधी जिथे जाणार तिकडची भौगोलिक परिस्थिती समजाऊन घ्यायलाच हवी. आम्ही ती समजाऊन घेतली तरी ‘कळतंय पण वळत नाही ‘’ असं काही वेळा होत होतं. 

6. प्रवासात वळणा वळणावर ‘’गाडी सावकाश, जपून चालवावी’’ या आशायाचे वाचनीय बोर्ड आहेत. मला काहींचे फोटो घेता आले. तर काही पटकन लिहून घेत होते. पण गाडी वळणं घेत असल्याने अक्षरही इतकं वळणदार आलं की नंतर वाचू म्हणता आपलंच अक्षर वाचता येईना.

7. इकडची माणसं कायम हसतमुख. ‘’मॅडमजी’’ आणि ‘’जी मॅडमजी’’ शिवाय वाक्याची सुरवात, शेवट होत नसे. 

8. ‘सोनम’ हे नाव तिकडे आवडतं आहे.

आपल्या भारतीय सेनेला त्रिवार मानाचा मुजरा. सगळे जुग जुग जियो रे. 

जाता जाता मैत्रीचा सल्ला.

शक्यतो हा भाग पन्नाशीच्या आत बघा. तर जास्त एन्जॉय कराल. मला इथे परत जायला आवडेल. पण ते थंडीला सुरवात होताना. बघू केव्हा योग येतो ते.

पण इथे जाल तर तिकडचंच एक वाक्य कायम लक्षात ठेवा.

‘’Don’t be a gama in the land of lamas’’

लेह, लडाख, मॉनेस्ट्री, तुरतूक (turtuk) -२

लेह लद्दाख हा आपला भारताचाच भाग. सहज मनात आलं, कोणताही मनुष्य प्राणी आपल्या शरीरावर , स्वतःवर एकसारखंच प्रेम करतो. म्हणजे मला माझे पाय आवडत नाहीत म्हणून मी त्याच्याकडे दुर्लक्ष करते किंवा माझे केस कुरळे आहेत म्हणून मला आवडत नाहीत असं तर होत नाही ना. तशाच काहीशा भावना मला या लेह, लद्दाख आणि आम्ही ज्या ज्या भागात फिरलो त्याबद्दल वाटलं. मला इथल्या कधी न पाहिलेल्या माणसांबद्दल आपलेपणा वाटत होता. इतकं अदबशीर बोलणं, हसतमुख चेहेरे बघून मन सूर्यफुलासारखं फुलून जात होतं. मी भारतात तशी फारशी फिरले नाहीये खरं तर. पण हा माझाच देश. मग मला त्याचे कानेकोपरे माहीत असायलाच हवेत. आणि मला ते आपलेसे वाटले. इथे मला जे म्हणायचंय ते थोडक्या शब्दात मांडण्याचा प्रयत्न केलाय. 

आम्ही लामायुरुतली मॉनेस्ट्री बघितली. त्याच धर्तीच्या अनेक मॉनेस्ट्री बघितल्या. शांत, गंभीर वातावरण होतं सगळीकडे. मला अशा शांत ठिकाणी गेलं की रामदासांचं करुणाष्टक आठवतं. आता पाठ नसलं तरी त्यातली ‘’अचपळ मन माझे नावरे आवरिता ‘’ ही ओळ मात्र हटकून आठवते. याचं कारण मला कळलेलं नाही. 

आमच्या या ठिकाणाहून त्या ठिकाणी जाण्याच्या अव्याहत प्रवासात मुंबईत फारसे बघायला न मिळणारे भारतीय सेनेतले स्मार्ट, तरतरीत, जवान बघायला मिळाले. भारतीय सेनेचे ते ‘मिलिट्री ग्रीन’ रंगाचे ते ट्रक्स, जिप्सीतून जाणारे सेनेचे अधिकारी मी काहीवेळा हळूच तर काहीवेळा गॉगल लावला असल्याने एकटक बघत होते. असो. या मोठ्या प्रवासात एक दिवस तुरतुक साठी राखून ठेवला होता. यु पीन सारखे रस्ते, अगदी शेजारुन वहाणारी श्योक नदी. ही नदी आपल्याबरोबर खुप माती, वाहून नेत असल्याने तिचं पाणी काळसर, चिखल मिसळल्यासारखं वाटत होतं. काही दिवसांनी पाणी संथावलं की म्हणे हिचं पाणीही निळसार झाक असलेलं दिसतं. 

खारदुंग ला खिंडीत जाण्याचा रस्ता, तसंच जवळपासचे जे काही रस्ते बनवलेत त्याला तोड नाही. हे रस्ते बनवण्याचं श्रेय ब्रिगेडियर वोंबतकेरे यांना जातं. इकडे निसर्गाचं केव्हा बिनसेल ते सांगता येत नाही. बिनसलं असो की नसो. मनात आलं की येतात मोठमोठे दगड बागडत खाली. आपण आपला जीव चिमटीतच पकडलेला असतो. मूठ फार मोठी वाटते. तरीही इथे वहानांचा अव्याहत प्रवाह चालू असतो. पण दिवसाच. कारण ऊन जसजसं चढेल तसतसं कुठून ओहोळ वहात येतील आणि आपल्याबरोबर सोबत किती आणि कश्या दगडधोंड्याना घेऊन येईल याचा नेम नसतो. 

आम्ही तुरतुकला पोचलो. हे छोटसं गाव पाकिस्तानच्या ताब्यातून आपण 1970 ला घेतलं. पाकिस्तानी सीमेपासून फक्त सात किमी अंतरावर. इथे लोकं बल्ति भाषा बोलतात. चारही बाजून उंचच उंच डोंगर आणि मधे आमचं रहाण्याचं ठिकाण. बांधकाम सुरु असलेल्या हॉटेल तुरतुक मधे पाऊल टाकल्याबरोबर मोठ्या ताटात ओले, सुके जरदाळू ठेवले होते. एकाने ताज्या जरदाळूचा जुस दिला. त्याची चव अमृततुल्य होती. आम्ही दमलेले एका दमात ते अमृत पोटात टाकलं. मुन्नाभाई MBBS मधे मुन्ना म्हणतो ना की ‘’इसको एक बोतल ग्लुकोज चढाना’’ तसंच आम्हाला झालं. या पेयाची चव बराच वेळ जिभेवर रेंगाळत रहाते. आता तरतरीत झुरळं होऊन जो तो आपापला रहाण्याचा तंबू बघायला लागला. सगळ्या सुविधांनी युक्त असा तो तंबू आणि आजुबाजूची फुलं, हिरवाई बघून मी मनोमन भारतीय सेनेला दुवा दिला. इतकी सुंदर जागा, लोकं,मुलं, बाळं केवळ यांच्यामुळे बघायला मिळाली. 

इथे एक राजा आहे. त्याच्या महालाची पाक आर्मीने पार दुर्दशा करुन टाकली आहे. त्याचं नाव YBGO MOHD KHAN KACHO. आदल्या दिवशी छानसा डगला घालून आल्याने मला तो स्मार्ट वाटला. दुसर्या दिवशी त्यांच्या महालात गेले तर पार रया गेलेल्या अवस्थेत दिसला. गतकाळच्या वैभवाच्या खुणा बघितल्या. सोबत माहिती देणारा जेव्हा पाकिस्तान आर्मीचा उल्लेख करत असे तेव्हा मी या राजाच्या चेहेर्यावरचे भाव बघत असे. काहीही असो. गावची सगळी मंडळी खुश दिसली. मला तिकडे एक लायब्ररी पण दिसली. तीनशे पुस्तकं आहेत तिकडे. 

इथे दोन घरांच्यामधून स्वच्छ पाण्याचे ओहळ वहातात. त्यात मुलं/मुली आपले केस धुतात. आपली डोकी त्या ओहळाच्या पाण्यात भिजवायची. साबण लावायचा. पुन्हा ओहोळात आपलं डोकं खळबळायचं. मजाच वाटली. रोज अंघोळ करत नाहीत ते.

लेह..लद्दाख (लडाख)- १

दहा दिवस घरच्यांपासून लांब गेले होते. अगदी वरच्या टोकाला. लेह लडाख (लद्दाख) ला. खरं तर पाय बोबडं का होईना पण बोलत होते. काश्मीरची एकूण परिस्थिती बघता पोटात बाकबूक होत होतं. पण एकदा ठरवलं की ठरवलं या ठाम विचारामुळे माझा बोजा घेऊन इतर दहा जणांबरोबर मीही प्रवाहात स्वतःला झोकून दिलं. सोमवारी श्रीनगरला सकाळी ११ वाजता उतरलो. याआधी हा भाग मी बघितला नसल्याने विमानातूनच सुरवातीला बघायला सुरवात केली. सिनेमातली काही चित्र डोळ्यासमोर होती. वरून तरी छान हिरवं गार दिसत होतं. अलगद खाली उतरलो. बाहेरचं तापमान २९ होतं. ‘किती साठवू दोन डोळ्यांनी’ अशी माझी अवस्था झाली होती. 

बस मधे बसलो. चक्रधारी बोलता बोलता म्हणाला. ‘’आज २८ दिन हो गये बंद को. ये अभी ५ अगस्त तक ऐसेही रहेगा’’ आपल्याला जोडून तीन दिवस आलेली सुट्टी सुखावून जाते. आणि आपण प्लॅन्स आखायला लागतो. सगळीकडचा शुकशुकाट बघून पोटात खड्डा पडला. हॉटेलवर गेलो. तिकडचा स्टाफ आनंदात दिसला. या बंद मुळे आणि आधी घडलेल्या काही भीतीदायक कारणांनी पर्यटकांनी श्रीनगरला लांब वळसा घातल्यानं हाता तोंडातला घास हिरावला गेला होता ना. आम्ही आलो तेवढीच हॉटेलमधे चहल पहल. 

संध्याकाळी हॉटेलच्या समोरच्या गल्लीतून बाहेर पडल्यावर समोर बघितलं तर दल सरोवर. त्यातले छोटे छोटे शिकारे बघताना मला ‘जब जब फुल खिले’ मधला ‘’परदेसियोंसे न अखियाँ मिलाना’’ म्हणणारा शशी कपूर आठवला. तर कोणाला ‘काश्मीर की कली’ आठवला. ‘’तासाभरासाठी शिकाऱ्यात बसा. मीना बाजार पर्यंत फिरवून आणतो. ५० रुपये घेईन’’ या बोलीवर डुगडूगत एका शिकार्यात चार जण असे बसलो. एके काळी या सरोवराचं रूप किती देखणं असेल याची जागोजागी खुण पटत होती. हर हायनेस गायत्री देवी म्हातार्या झाल्या तरी सुध्दा सुंदर दिसायच्या, तसंच काहीसं या सरोवराबद्द्ल वाटून गेलं. आपण मात्र कधीही न सुधारण्याच्या कॅटेगरीतलेच. जाऊ तिथे खाऊन आपल्या खुणा ठेवणारे. पाण्यात पाण वनस्पतींशिवाय रिकाम्या कोकच्या, इतर पेयांच्या बाटल्या, लेज, कुरकुरेची पाकीटं तरंगत होती. पाण्यातून सैर करताना डाव्या आणि उजव्या बाजूने विक्रेते अजिजी करत काही वस्तू घ्यायला सांगतात. कोणी ‘’कश्मीरी वेशात फोटो काढून घ्या’’ असं म्हणत हातात फुलांचा गुच्छ देऊ पाहत. या सगळ्यातून वाट काढत काही बारीक सारीक खरेदी करत आम्ही परत हॉटेलवर गेलो. 

यापुढे आम्ही कसे आणि कुठे गेलो ते फार लांबण लावत बसणार नाही. मला कुठे काय वाटलं हे माझं मत सांगणार आहे. 

आम्ही विवेक नागवेकर यांच्या बरोबर गेलो होतो. ते १९८५ पासून ‘लेहवासी’ झाले आहेत. त्यामुळे त्यांच्या मते ते लेहच्या प्रेमात नसून लेह त्यांच्या प्रेमात आहेत. आणि हे खरंही आहे. 

श्रीनगरहून आम्ही सोनमर्ग ला गेलो. तिथून जोझीला पास करून बाल्तर ...अमरनाथ परिसर करत घुमरी, कारगिल स्मारक बघून कारगिलला मुक्काम केलं. त्याच दिवशी आम्ही पूर्वी ‘तिकडच्या’ ताब्यात असलेला आणि आता ‘आपला’ असलेला HUNDERMAN चा भाग आणि आपली पोस्ट बघायला गेलो. खरं तर प्रवास आणि जेवण अंगावर आलं होतं. पण ही संधी कोण सोडेल बाबा? सगळे पोस्ट बघून, सेनेतल्या सावळ्या, उंच, स्मार्ट सैनिकाशी बोलून तरतरीत होऊन हॉटेलवर परतलो. 

दुसऱ्या दिवशी सकाळी निघून मुलबेकला डोंगरात कोरलेला बुद्ध बघितला. इथून पुढे जाताना ‘मूनलँड’ ला गेलो. हा परिसर म्हणजे चंद्राचा पृष्ठभाग असावा तसा आहे. हा भाग बघायला गेलेल्या पर्यटकांनी तिकडे कचरा टाकला आहे. मला सगळ्यात आधी तोच डोळ्यात खुपला. 

प्रशिक्षण

ग्रंथालय संचालनालयातर्फे पणजी, गोवा येथे महाराष्ट्रातून दहा ग्रंथपालांची Training under Capacity Building Programme of NML (National Mission on Libraries) for Library Personnel या साठी निवड झाली होती. सदर प्रशिक्षण RRRLF (Raja Rammohun Roy Library Foundation) च्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केले होते. या आधी असेच प्रशिक्षण जानेवारी २०१८ मध्ये नासिक येथे झाले होते. हे प्रशिक्षण १९ फेब्रुवारी ते २३ फेब्रुवारी २०१८ या कालावधीत राज्य मध्यवर्ती ग्रंथालय, संस्कृती भवन, पणजी येथे आयोजित करण्यात आले होते.

१८ फेब्रुवारी २०१८ रोजी आम्ही पणजी येथील हॉटेल जिंजर येथे दाखल झालो. या प्रशिक्षणाची आणि इतर नियोजनाची जबाबदारी असणारे RRRLF चे श्री. दिपांजन चटर्जी आणि श्री सुब्रतो नाथ यांनी सर्व व्यवस्था चोख ठेवली होती.

दिवस पहिला १९ फेब्रुवारी २०१८

सोमवार दिनांक १९ फेब्रुवारी २०१८ रोजी सकाळी ठीक १० वाजता आम्ही सर्व जण हॉटेल पासून जवळच असलेल्या संस्कृती भवन येथे जमलो.

 तेथे कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीच्या कर्मचाऱ्यांनी आमचे आपुलकीने स्वागत केले. प्रशिक्षणासाठी गोवा तालुका लायब्ररीतील आणि सेन्ट्रल लायब्ररीचे कर्मचारी तसेच कोलकाता येथील नॅशनल लायब्ररीचे आणि सेन्ट्रल रेफरन्स लायब्ररीचे कर्मचारी मिळून आम्ही एकूण ५२ जण उपस्थित होतो.

प्रशिक्षणाच्या पहिल्या दिवशी सुरवातीला कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीचे क्युरेटर डॉ. कार्लोस फर्नांडीस, RRRLF चे श्री. अनिरबन बिस्वास, गोवा सेन्ट्रल लायब्ररीच्या ग्रंथपाल सुलक्षा कोलमुले, इग्नुच्या श्रीमती उमा कांजीलाल यांनी दीपप्रज्वलन करून उपस्थितांचे स्वागत केले.

त्यानंतर RRRLF चे श्री. अनिरबन बिस्वास यांचे जगभरातल्या वेगवेगळ्या ग्रंथालयात झालेले आणि भविष्यात होऊ घातलेले बदल याबाबत माहिती दिली. सुरवातीलाच त्यांनी ‘ग्रंथपाल’ या पेशाबद्दल अभिमान बाळगा असे सांगितले. ( Be Proud to be a Libarian). सध्याचं युग जाहिरातीचं असल्याने आपण करत असलेल्या कामाची जितकी जास्त जाहिरात करता येईल तितकी करा. यासाठी सोशल मिडीयाचा वापर करा.

 जाहिरातीबाबत बोलताना त्यांनी स्मिता पाटील यांच्या  ‘मंथन’ सिनेमाचं उदाहरण दिलं. त्यात हा सिनेमा गुजरातचे पाच लाख शेतकरी सादर करताना लिहिलं आहे. त्यामुळे तो सिनेमा लोकांच्या मनामनात जाऊन बसला. त्यामुळे जाहिरात केल्यावरच आपण लोकांपर्यंत पोहोचू शकतो असे सांगितले.

 कारण सार्वजनिक ग्रंथालय काय किंवा कोणत्याही ग्रंथालयात फक्त पुस्तक देणे किंवा घेणे इतकेच काम नसते. जाहिरातीने योग्य परिणाम होऊ शकतो. तसेच सध्याच्या तंत्र युगात अनेक गोष्टी होऊ घातल्या आहेत. जसे की स्टाफलेस लायब्ररी, यंत्रमानवातर्फे चालवण्यात येणारी लायब्ररी, सोयीचे असणारे फर्निचर, प्रत्येक पुस्तकाला RFID (Radio Frequency Identification) इत्यादी गोष्टी होत आहेत. सरते शेवटी जाताना आपण आज या प्रशिक्षणास जमलेल्या बावन्न लोकांशी मैत्री केली पाहिजे आणि त्यांच्याशी आपापसात विचारांची देवाण-घेवाण झाली पाहिजे असे सांगितले. साधारणपणे पावणेदोन तासांनी प्रशिक्षणाच्या पहिल्या दिवशीच्या अर्ध्या भागाची सांगता झाली.

नंतरचे व्याख्यान आय आय टी मुंबईचे प्रा. प्रदीप वर्मा यांचे होते. त्यांनी गुगल संदर्भात आणि ऑन लाईन माहिती कशी मिळवतात याबद्दल माहिती दिली. www चा अर्थ काय? IP address म्हणजे काय? http म्हणजे काय? cloud computing म्हणजे काय? या सगळ्या गोष्टी काय असतात ते सांगितले. प्रा. प्रदीप वर्मा यांचे व्याख्यान ज्या ग्रंथालयांमध्ये संगणकीकरण झाले आहे आणि जे इंटरनेट वापरत आहेत त्यांच्यासाठीच उपयोगी होते. कारण आजही महाराष्ट्रातल्या काही खेडेगावात ग्रंथालयात संगणक नाहीत. त्यांचे सगळे काम हाती होत असते. अधे मध्ये दिवे जात असतात. त्यांना अशा अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागते. अशा परिस्थितीत हे व्याख्यान काही लोकांना क्लिष्ट वाटले. आणि ते साहजिकच होते. कारण व्याख्यान पूर्णपणे इंग्रजीतून झाले. त्यातून संगणकाचीही फारशी ओळख नाही.

पहिल्या दिवसाचे शेवटचे व्याख्यान इग्नू च्या प्रा. डॉ. उमा कांजीलाल यांचे होते. त्यांनी सोशल मिडिया, वेब २.२ म्हणजे काय आणि त्याचे फायदे काय? याबाबत माहिती दिली. सोशल मिडियाच्या वापराने आपण लोकांपर्यंत पोहोचू शकतो. linkedin म्हणजे काय? त्याचा वापर कसा करावा? ब्लॉग म्हणजे काय? ग्रंथालयाच्या संदर्भात कोणकोणते ब्लॉग्ज आहेत त्याबाबत माहिती दिली. विकिपीडिया , मायस्पेस, friendster म्हणजे काय? निंज म्हणजे काय? ICT applications म्हणजे काय?

https://en.wikipedia.org/wiki/Information_and_communications_technology

 यावर प्रकाश पाडला. हेही व्याख्यान उपयुक्त असले तरी जे ग्रंथालयासंदर्भात नव्याने या क्षेत्रात काम करत आहेत त्यांना जास्त उपयोगी होते. जिथे संगणकच नसेल त्या ग्रंथालयात या गोष्टी नव्याने प्रादेशिक भाषेत आणि संगणक वापरणे काळाची गरज आहे जाणवून देऊन सांगितले पाहिजे. हेही व्याख्यान पूर्णपणे इंग्रजीत झाले.

अशा रीतीने प्रशिक्षणाचा पहिला दिवस पार पडला.

दिवस दुसरा २० फेब्रुवारी २०१८

आजचे पहिले व्याख्यान पुन्हा डॉ. उमा कांजीलाल यांचेच होते. आजच्या व्याख्यानाचा विषय होता metadata. Metadata means data about data. मेटाडाटाचे प्रकार ( descriptive, technical and structural ) आणि त्याचा उपयोग कोठे कोठे केला जातो ते दृक्श्राव्य माध्यमातून दाखवले. एका पुस्तकाचे कॅटलॉगिंग करताना पुस्तकाबाबत कमी शब्दात जास्तीत जास्त माहिती कशी द्यावी याची माहिती दिली. marc21 म्हणजे काय? २०१० पर्यंत बऱ्याच ग्रंथालयात कार्ड  इंडेक्स वापरले जात. त्यात लेखक, विषय, पुस्तकाचे नाव आणि इतर माहिती अंतर्भूत असे. पण संगणकावर एखाद्या ग्रंथाची बारकाईने नोंद कशी करावी याबाबत माहिती दिली.

व्याख्यानाचा विषय हा मोठमोठ्या संदर्भ ग्रंथालयात जास्त उपयुक्त असल्याचे जाणवले. हे व्याख्यानही इंग्रजीतून असल्याने थोडेसे क्लिष्ट वाटले. तथापि ग्रंथालय शास्त्रात रोज नवनवीन शोध लागत असल्याने या शास्त्रात रोजच मोलाची भर पडत असल्याने कालानुरूप परिस्थितीशी जुळवून घेणे क्रमप्राप्त आहे असे जाणवले. याविषयी गुगल वरून अधिक माहिती घेता येऊ शकते. या व्याख्यानात DUBLIN CORE म्हणजे काय ते नव्याने माहिती कळली. यावरून ग्रंथालयशास्त्र दिवसेंदिवस अधिकाधिक प्रगत होत आहे याची जाणीव झाली.

या व्याख्यानानंतर डॉ. पार्थसारथी मुखोपाध्याय यांचे व्याख्यान झाले. व्याख्यानाचा  विषय होता – Open Knowledge movement: The background.

गुगल वरून कोणतीही माहिती शोधताना ती महिती बरोब्बर कशी शोधावी? तसेच URL, http, iso म्हणजे काय ते सांगितले. कोणतीही माहिती गुगल वर शोधताना अचूक शोधशब्द टाकल्यास काही सेकंदातच कशी बरोब्बर माहिती मिळते ते सांगितले.DOAJ (Directory of open access journal) बाबत दृक्श्राव्य माध्यमातून माहिती दिली. या व्याख्यानात गुगल आणि ग्रंथालयाचे सॉफ्टवेअर, डिजिटल लायब्ररी याबाबत माहिती दिली.

व्याख्यानाचे शेवटचे सत्र ग्रंथालयाची संगणक प्रणाली ‘koha’ बाबत प्रात्यक्षिक दिले गेले. यासाठी कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीच्या संगणक कक्षात नेले गेले. तेथे koha या ग्रंथालयाच्या open source प्रोग्रॅम मध्ये प्रत्यक्ष कसे काम करावे याबाबत प्रशिक्षणाची प्राथमिक माहिती दिली गेली.

दिवस तिसरा २१ फेब्रुवारी २०१८

पहिले व्याख्यान होते RRLF च्या श्री. अनिरबन बिस्वास यांचे. विषय होता – Public Library services: Community service & partnership.

सार्वजनिक ग्रंथालयातर्फे वेगवेगळ्या विषयांवर माहिती असलेली पुस्तके गोळा करावीत. जशी की आरोग्य, कुटुंब, कायदेविषयक, घरासंबंधी, अर्थविषयक आणि अशा बऱ्याच विषयावर एकत्रित ग्रंथ जमा करावेत किंवा अद्ययावत माहिती कशी मिळेल ते पाहावे. याच विषयांवर ग्रंथालयातर्फे वेगवेगळी व्याख्याने आयोजित करावीत ज्या योगे लोकांचा ग्रंथालयावर दृढ विश्वास बसू शकेल. उदाहरणादाखल रुमानियातील ग्रंथालयाने शेतकऱ्यांना सबसिडी बाबत अनेक शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन केले. श्रीलंकेतील एका ग्रंथालयाने गृहिणींना घरगुती व्यवसाय करण्यासंबंधी मार्गदर्शन केले. स्लोवेनियाच्या ग्रंथालयाने १२०० लोकांना नोकरी संबंधी मार्गदर्शन केले. किरगीस्तानातल्या ३०% टीबी ग्रस्त लोकांना रेड क्रॉस संघटनेच्या मदतीने ग्रंथालयाने उपचारासाठी कॅम्प आयोजित केला होता. या आणि अशा अनेक प्रकाराने आपण लोकांमध्ये ग्रंथालयाविषयी आपलेपणाची भावना निर्माण होऊ शकते.

या व्याख्यानानंतर पुन्हा डॉ. पार्थसारथी मुखोपाध्याय यांनी koha या संगणक प्रणाली विषयी तोंडओळख करून दिली.

या व्याख्यानानंतर koha या संगणक प्रणालीच्या प्रात्यक्षिकासाठी पुन्हा कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीच्या संगणक कक्षात गेलो. यावेळी koha प्रणालीत ग्रंथालयाची प्राथमिक माहिती कशी भरावी याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले. यानंतर महाराष्ट्र आणि कोलकात्याहून आलेल्या प्रशिक्षणार्थींसाठी गोवा दर्शन आयोजित केले होते. बॉम जिजस चर्च, म्युझियम, आग्वादा फोर्ट आणि कलंगुट बीच येथे नेण्यात आले.

अशा रीतीने प्रशिक्षणाचा  तिसरा दिवस पार पडला.

दिवस चौथा २२ फेब्रुवारी २०१८

आजच्या दिवशी पुन्हा koha या संगणक प्रणाली बाबत प्रात्यक्षिकाद्वारे अधिक माहिती दिली गेली. तसेच सोबत koha बाबत एक सीडी आणि माहितीपत्रक दिले गेले. या प्रणालीबाबत अधिक माहिती हवी असल्यास त्यांचे प्रतिनिधी ग्रंथालयाला प्रत्यक्ष भेट देऊ शकतात अथवा teamviewer वरून संपर्क साधू शकतात असे सांगितले.

दुसऱ्या सत्रात जमलेल्या सर्व प्रशिक्षणार्थींचे गट पाडण्यात आले. प्रत्येक गटाला एक विषय देऊन त्यावरून काही पोस्टर्स आणि आपले विचार चित्रांच्या आधारे मांडायला सांगितले होते.

दिवस पाचवा २३ फेब्रुवारी २०१८

सकाळी ठीक १० वाजता श्री. तहा हाजिक यांचे यांचे 'संगणकाचे दिव्यांगांसाठी आधुनिक रूप' यावर व्याख्यान झाले. श्री. तहा हाजिक हे जन्माने अंध असूनही संगणकाचा वापर सहजतेने करत होते. यांचे कारण सांगताना ते म्हणाले की या २१ व्या शतकात टेक्नोलॉजीत रोजच्या रोज जे काही नवे शोध लागतात त्यामुळे मी येथे आज उभा आहे. यासोबत nonvisual डेस्कटॉप चे प्रात्यक्षिक दाखवले. windows10 मध्ये सुंदर आवाजात audio द्वारे माहिती सांगितली जाते. कोणतेही पुस्तक आपण यात ऐकू शकतो. यात आवाजावर व्यवस्थित नियंत्रण ठेवता येते. ब्रेल लिपीचा कीबोर्ड त्यामानाने महाग असल्याने त्याचा अजूनही सगळीकडे सर्रास वापर होत नाहीत. याचवेळी त्यांनी आम्हाला तुमच्या बरोबरीने वागवा असा संदेश देणारी अतिशय सुंदर VDO क्लिप दाखवण्यात आली. ती पहावी अशीच असल्याने लिंक देत आहे.

https://www.youtube.com/watch?v=cTz8xCu_2_U

या व्याख्यानानंतर कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीचे क्युरेटर डॉ. कार्लोस फर्नांडीस यांनी गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीची विभागाप्रमाणे माहिती सांगण्यास सुरवात केली. या ग्रंथालयाच्या बांधणीची सुरवात  २००७ पासून सुरु झाली. गोव्याचे तत्कालीन मुख्यमंत्री मा. श्री. मनोहर पर्रीकर यांनी सर्वतोपरी सहाय्य केले. ग्रंथालयाची इमारत सहा मजली असून संपूर्णपणे वातानुकूलित आहे. भरपूर प्रकाश योजना आणि प्रत्येक विभागाला ऐसपैस जागा आहे. सदर इमारतीचा तळमजल्यातील १५०० स्क्वेअर फुटाचा भाग ‘कला आणि संस्कृती’ विभागाला वापरण्यास दिला आहे. तळमजल्यावर ग्रंथालय बंद असल्यास ग्रंथ जमा करण्यासाठीचे स्वयंचलित मशीन आहे.

ग्रंथालयाच्या तळमजल्यावर मोफत वाचनालय आहे. तसेच काही मासिकेही वाचनासाठी ठेवली आहेत. ऐसपैस जागा आणि स्वच्छ सूर्यप्रकाश यामुळे वाचन हा एक सोहळा होऊन जातो.

संपूर्ण इमारतीतील तापमान सारखेच राहण्यासाठी ६५ डि-ह्युमिडीफायर्स लावले आहेत. पहिल्या मजल्यावर ब्रेल विभाग असून तेथे अंधांसाठी असलेले विशेष नकाशे आणि चित्र आहेत.

 दुसऱ्या मजल्यावर प्रशस्त बालविभाग आणि ६३ इंटरनेट ब्राउझिंग मशीन्स आहेत.खास मुलांसाठी audio visual हॉल आहे. येथे मुलांसाठी खास सॉफ्ट toyes आहेत. खास लहान मुलांसाठी आकर्षक फर्निचर आहे. पुस्तकांची मांडणी भाषा आणि विषय अशी आहे.

ग्रंथालयाच्या तिसऱ्या मजल्यावर पुस्तक विभाग आहे, जो वाचकांसाठी खुला असतो. चौथ्या मजल्यावर दुर्मिळ ग्रंथ तसेच गोव्याच्या इतिहासावरील ग्रंथ ठेवले आहेत. पाचव्या मजल्यावर संदर्भ ग्रंथ विभाग असून सहाव्या मजल्यावर जुन्या, प्राचीन पोर्तुगीज ग्रंथाचे जतन केले आहे.

याशिवाय अजून काही महत्वाच्या गोष्टी बघितल्या. जे जुने दुर्मिळ ग्रंथ आहेत ते वाळवी लागून खराब होऊ नयेत म्हणून acid फ्री बॉक्स आहेत त्यात काही पुस्तकं ठेवली आहेत. या एका बॉक्सची किंमत १२००/- इतकी आहे.

तसेच दुर्मिळ ग्रंथांच्या पानांचे जतन कसे करायचे यांचे आम्हाला येथे प्रात्यक्षिक बघायला मिळाले. ज्या ग्रंथाचे जतन करायचे आहे त्याचे पानन् पान सुटे करायचे. सुरवातीला स्वच्छ पाण्यात ते पान बुडवून ठेवायचे. त्यानंतर ते पान lime water मध्ये बुडवले गेले. नंतर त्याला पाण्यातून काढून mylnex पेपर लावला जातो. हा पेपर खास ग्लुटेन फ्री मैद्याच्या खळीने त्या पानाला चिकटवला जातो. ही मैद्याची खळ तेथेच तयार केली जाते. या पेपरमुळे पुस्तकाचे पान घट्ट-मुट्ट होते. पानाच्या आतल्या बाजूला ९ जीएसएमचा (ग्राम्स पर स्क्वेअर मीटर) टिश्यू पेपरची पट्टी चिकटवली जाते. या पट्टी मुळे पुढे ग्रंथबांधणी करणे सोयीचे होते. 

या ग्रंथालयात असलेल्या प्रत्येक पुस्तकाला RFID चीप लावली जाते. त्यामुळे पुस्तक गहाळ होण्याचे प्रमाण नगण्य आहे.

अशा रीतीने संपूर्ण ग्रंथालयाचा फेरफटका मारून झाल्यावर आम्ही सगळे संस्कृती भवनच्या हॉल मध्ये जमलो. तीन राज्यातून आलेल्या ग्रंथपालांपैकी एकेकाने प्रातिनिधिक स्वरूपाचे आभार प्रदर्शन केले. प्रशिक्षणाच्या शेवटच्या दिवशी श्री. किरण धांडोरे (ग्रंथालय संचालक, महाराष्ट्र राज्य) हे जातीने उपस्थित होते. त्यांनीही समारोपाच्या वेळी आपले मनोगत व्यक्त केले.

या संपूर्ण पाच दिवसाच्या प्रशिक्षणाच्या काळात कृष्णदास शामा गोवा स्टेट सेन्ट्रल लायब्ररीचे क्युरेटर डॉ. कार्लोस फर्नांडीस आणि त्यांचे सर्व सहकारी आम्हा सर्वांना विशेष आस्थेने हवं नको बघत होते. या कालावधीत आम्ही खास गोव्याचे पदार्थ चाखले. (मडगणे, खतखतं, काप). 

शेवटी जाताजाता.... पु. लं नी म्हंटल्याप्रमाणे कोणतंही शिक्षण हे, देणारा- घेणारात मैत्रीच्या पातळीवर झाले तर ते ह्या हृदयीचे त्या हृदयी झिरपते. फार बौद्धिक झालं तर ते रुक्ष होतं. पण इथे रुक्षपणा यायच्या आतच  खानपान हजर व्हायचं. त्यामुळे आमचे या प्रशिक्षणाचे पाच दिवस काव्य शास्त्र विनोदात आनंदात गेले.

अंजनवेल

हे आमचं अंजनवेलचं घर. जवळ जवळ 200 वर्ष जुनं. हे घर आता पाडलंय.पण पाडण्यापूर्वी ' ज्येष्ठ वैद्य महापुरषांनी' या घराचा काना कोपरा टिपून घेतला. म्हणजे या घरातल्या सगळ्या खोल्यांमधून व्हिडीओ शुटींग केलं. आणि आम्ही पुढच्या पिढीतल्या सुना, नातवंड, जावई यांना या एेतिहासीक वास्तू बद्दलचा आठवणींचा एक छान अनमोल ठेवा, खजिनाच दिला.

प्रत्येक जुन्या घराला एक इतिहास असतो. अगदी त्याचे वासे, खांब, दगड कुठून जमा केलं तिथून हा इतिहास सुरु होतो. मग पिढी दर पिढी हा हस्तांतरीत केला जातो. माझ्या सासुबाई, सासरे, चुलत सासरे यांनी या घराविषयी मला इतकं आपुलकीने सांगितलंय की ते जरी घराबाबत पुनःपुन्हा सांगायला लागले तरी एेकावसं वाटतं. आपण चार दिवस बाहेरगावी हॉटेलमधे राहीलो तरी त्या जागेविषयी आपल्याला आपुलकी वाटते. मग इथे तर जन्मापासून राहीलेले.

या घरासाठी आहिल्याबाई होळकरांच्या वाड्याचे खांब वापरले होते. घाटी चढून वर आलं की अंगण्यात (कोकणातला खास शब्दंय) डाव्या बाजूला बांधाजवळ पपनसाचं, रामफळाचं आणि प्राजक्ताचं झाड होतं. सारवलेल्या अंगण्यात प्राजक्तचा सडा असायचाच.
घरातला कर्ता पुरुष घरी आल्यावर झोपाळ्यावर बसला की कुरकुरणार्‍या कड्या माजघरातल्या सुनांना 'ते आलेत' ची सूचना द्यायच्या. झोपाळ्याच्या मागच्या बाजूला पणजी आजीची तीन फळकुटं आडवी करुन तयार केलेली कॉट असायची. लगतच्या भिंतीला स्वैपाकघरात उघडणारी खिडकी होती. तिथून सुनांवर लक्ष ठेवता येत असे. पणजी आजीचं नाक तीक्ष्ण होतं. फोडणी जास्त झालेली कळायची तिला. पण ती प्रेमळ होती. लग्न न झालेल्या नणंदा जेवल्यावर मागचं आवरायला लागायला नको म्हणून घरात नेहमी हलणार्‍या पाळण्यातल्या पोराला खेळवत बसायच्या. हे असं नेहमी कानावर पडलेलं.

पडवी, अंधारं माजघर, बाळंतिणीची खोली, पाळण्यासाठी लावलेल्या लोखंडी कड्या, माळ्यावरचा लाकडी पाळणा, दुधावणी, देवघर, वरची माडी, माडीवरुन दिसणारी खाडी, पोहे कांडण्याची उखळ हे सगळं सीडीत बघितलं की असं वाटतं की आत्ता सासुबाई म्हणतील '' मंजिरी माडीवर असलो की काय वारा यायचा. त्याकाळी पंखे कुठे असायचे? गरजच नव्हती म्हणा.'' पण बाबाच (सासुबाईंचे सासरे) असायचे माडीवर. ते नसतील तेव्हा जायचं. काय काय दिवस पाहीलेत या घरानं.'' सदोदित देतच आलं हे घर. आणि पडतानाही सगळ्यांना चिमुट चिमुट का होईना दिलंच काहीतरी. चांगलं केलंन् हो सीडी केली ते.''

खरंच..ज्यांना शक्य असेल त्यांनी पुढच्या पिढीसाठी चलत् चित्रमय इतिहास करुन ठेवावाच. मजा येते अधून मधून बघायला नि आठवणीत रमायला.

वाचनः एक आनंदनिधान

पुस्तकं म्हणजे परमानंदाचं ठिकाण. पुस्तकं म्हणजे शारदेचं भांडार. अस्सल ग्रंथप्रेमी, वाचक ग्रंथालयाला  अलीबाबाची गुहा म्हणतात. तर कोणी सॉलोमन राजाच्या खाणी म्हणतो. 

या ग्रंथांचे देणे l कल्पतरुहून उणे l

परिसापरीस अगाध देणे l चिंतामणी ठेंगणा ll

अशी ज्ञानदेवांच्या शब्दांची मधुकरी मागून आपण ग्रंथांची महती गातो. पुस्तकं आकाराने सारखी असली तरी प्रकृतीने वेगवेगळी असतात. काही ज्ञान देणारी, काही मनोरंजनाची, काही अनुभवांची. 

वाचन संस्कृती हा आपल्याला आपल्या माणसांकडून मिळालेला वारसा आहे. वाचन वेडाचे काही गुण हे आपल्याला काही अंशी जरी आपल्या रक्ताच्या नात्याच्या माणसांकडून येत असले तरी वाचन वेडाची जोपासना जर योग्य व्यक्तीने केली तर त्या व्यक्तीच्या आचार विचारात कमालीचा फरक पडतो. असे जाणकारांचे मत आहे. येथे जाणकार म्हणजे वाचनवेडाने पछाडलेले असा होतो.

 वेदोत्तर कालात आपल्याकडे लेखनास सुरवात झालेली दिसते. यापूर्वी स्तोत्र किंवा काही धार्मिक साहित्य मुखोद्गत स्वरुपात होते. नंतर नंतर तेच वाड.मय लिखीत स्वरुपात आणले गेले.पण हे सगळं जास्त करुन धार्मिक स्वरुपाचेच जास्त होतं. पुढे लिहीण्याची साधनं आणि लेखन सराईतपणे सुरु झाल्यानंतर ग्रंथसंग्रह हा प्रकार अस्तित्वात आला. माणसाला ग्रंथांचे महत्व पटले आणि लगेच ग्रंथांचा संग्रह होणे हे ओघाने आलेच. लिपीचा विकास झाल्यावर सुरवातीला ताडपत्रे, भूर्जपत्रे, चामडे, लाकूड, गवत, धातूचे पत्रे, मातीच्या विटा आणि मग कागद अशा वेगवेगळ्या माध्यमांद्वारे ग्रंथ तयार होऊ लागले. सुरवातीला हे ग्रंथ खाजगी असत.

ग्रंथालयांविषयी अधिक जाणुन घेताना प्राचीन ग्रंथालय कोठे होते ते पाहू. जगातील अ्त्यंत प्राचीन ग्रंथालय इजिप्त मधील अलेक्झांड्रीया या शहरात स्थापन झाले होते. त्याकाळी या ग्रंथालयाचा ग्रंथसंग्रह उच्च दर्जाचा होता. पन्नास हजाराच्यावर असलेला हा संग्रह नंतर सात लाखावर गेला. इजिप्त बरोबरच हिंदुस्थान, ग्रीस वगैरे देशातील अत्यंत दुर्मिळ आणि अनमोल ग्रंथ जतन करण्यात आले होते. पण मध्ययुगात ज्युलियस सीझर ने अलेक्झांड्रीया शहराचा पाडाव केला, त्यावेळी त्याच्या सैनिकांनी ग्रंथालयाच्या इमारतीला आग लावली. तेव्हा अर्धा ग्रंथसंग्रह जळून खाक झाला. नंतर धर्मयुद्धाच्या काळात धर्मवेड्या ख्रिस्ती सैनिकांनी देवालयाला आग लावली त्यात उरला सुरला ग्रंथ संग्रहही नष्ट झाला. 

संस्कृति संवर्धनाच्या दृष्टीने चीन मात्र प्रत्येक बाबतीत पुढे होता. कागद तयार करणे, छपाई यांचा शोध प्रथम चीननेच लावला आहे. युरोपियन राष्ट्रापेक्षा चीनने कित्येक शतकांपूर्वीच आघाडी मारली होती. इ.स. पूर्व 3000 या कालात चीन मधे पहिला ग्रंथसंग्रह तयार करण्यात आला होता. प्राचीन चिनी संस्कृतीचा संगतवार असा इतिहास आजही उपलब्ध आहे. त्यात ग्रंथालयाच्या महतीचा उल्लेख दिसतो.

आपल्याकडेही प्राचीन ग्रंथालयांची माहिती बुद्धकालापासूनच  आढळून येते. तक्षशिला, बनारस, विक्रमपुरी, नालंदा येथे बुद्धकालीन विद्यापीठांची तेथील ग्रंथसंग्रहाची बरीच माहिती आढळते. बनारस आणि पाटलीपुत्र या ठिकाणी पण अत्यंत महत्वाचे आणि प्राचीन ग्रंथसंग्रह होते. वेगवेगळ्या विद्यापीठातून अनेक आचार्य तक्षशीलेत येत. शिकवण्यासाठी आणि शिकण्यासाठी त्यांच्याकडे सुंदर हस्तलिखीतं असत. हे झालं आपल्या प्राचीन ग्रंथालयाविषयी.

ग्रंथालय म्हंटलं की आपल्या डोळ्यासमोर काय उभं राहू शकतं? हा प्रश्न अनेक जणांना विचारुन माझ्या असं लक्षात आलंय की ग्रंथालयाबद्दल जे जुजबी, प्राथमिक ज्ञान हे मुलांना शिशू वर्गापासूनच देण्याची गरज आहे. सांगायचंच झालं तर मुलांना ज्यावेळी अक्षर ओळखही नसते पण चित्रांच्या माध्यमातून ते शिकत असताना पुस्तक कसं वापरावं? कसं हाताळावं? इथपासून शिक्षण द्यायला हवं. मुलांना आपल्या शाळेच्या ग्रंथालयात मुक्त संचार करु द्यावा. याचा अर्थ नीट लावलेली पुस्तकं विस्कटवणे असा नाही. पुस्तके कशी चाळावीत? ती जागच्या जागी कशी ठेवावी याचे शिक्षण देता देता त्यांना पुस्तकात रमू द्यावे. अशाने त्यांना लहानपणापासूनच पुस्तकांविषयी गोडी वाटू लागेल. बालमंदिरातून मोठ्या शाळेत प्रवेश केल्यावर वाढत्या अभ्यासामुळे अवांतर वाचन मागे पडेल की काय असा विचार मनात आल्यावाचून रहात नाही. पण यालाही एक उपाय आहे. मात्र यासाठी शिक्षकांना थोडी मेहनत घेणे गरजेचे आहे. विषय कुठलाही असला तरी त्याविषयाची प्राथमिक माहिती जर असेल तर तो विषय किंवा त्या विषयाचा पाया पक्का होण्यास मदत होते. म्हणून त्या त्या विषयाच्या अनुषंघाने विषयाचे वाचन मुलांना करावयास सांगावे. त्यामुळे कोणत्याही विषयाची गोडी लागण्यास मदत होते. 

इतर शास्राप्रमाणेच ग्रंथालयाचेही एक शास्र आहे. आपण जेव्हा औषधाच्या दुकानात (केमिस्ट) जातो तेव्हा आपल्याला सहजच लक्षात येतं की वेगवेगळया कंपनीची दुकानातली औषधं नीट आजारानुरूप एकत्र ठेवलेली असतात. यालाच वर्गीकरणानूसार ठेवलेली असतात असं म्हणतात. तसंच पुस्तकांबाबतही सांगता येईल. प्रत्येक पुस्तकाला एक विषय असतो. त्या त्या विषयाप्रमाणे एकाच विषयावरची पुस्तकं एकत्र ठेवली जातात. यासाठी सध्या तरी दोन पद्धती प्रचलित आहेत. एक म्हणजे मेलव्हिल ड्युई यांची दशांश वर्गीकरण (Decimal Classification) आणि रंगनाथन यांची द्विबिंदू वर्गीकरण (Colon Classification) 

उत्तम वाचक घडवणं हे जसं आई, वडील, शिक्षक यांचं काम आहे तसंच ग्रंथालयातील ग्रंथपालांचं पण काम आहे. एक ग्रंथपाल म्हणून काम करताना मला अगदी किशोर वयापासून ते मध्यमवयीन व्यक्तींना त्यांची आवड लक्षात घेऊन पुस्तकं सुचवायला लागतात. 

एकदा एक वाचक माझ्याकडे आला. म्हणाला ‘’ वयाच्या अठराव्या वर्षापासून काम करतोय. घरातली परिस्थिती बेताची असल्याने दहावी पर्यंतचंच शिक्षण घेऊ शकलो. नंतर आय टी आय चा कोर्स केला. गेली अडतीस वर्ष मशिन होऊन मशीनवर काम केलंय. आता मुलं शिकली. कामाला पण लागली. आता आयुष्यात निवांतपणा आलाय. पेपरशिवाय वाचलंच नाही कधी. आता मात्र वाचायचंय. मला पुस्तकं सुचवाल का वाचायला? देवानं मला आज सगळं काही दिलंय. सगळं ऐकून घेतल्यावर मी त्यांची आवड जाणून घ्यायच्या दृष्टीने विचारलं ‘’काका, काय वाचायला आवडेल? कथा, चरित्र, कादंबरी की ललित लेख? की धार्मिक प्रवचनं?’’ ते म्हणाले ‘’आमच्या लहानपणी बाबुराव अर्नाळकर हे नाव मी ऐकायचो मित्रांच्या तोंडून. त्यांची आहेत का पुस्तकं? मी म्हणाले हो. आहेत ना. थांबा देते. मग एक अर्नाळकारांची कादंबरी आणि ह. मो मराठेंचं ‘बालकांड’ दिलं. दोन्ही पुस्तकं आवडली म्हणाले. आणि जरा भावूक झाले. म्हणाले, ‘’ बालकांड वाचून मला माझं लहानपण आठवलं हो. हे वाचल्यावर मला असं वाटायला लागलंय की मी पण माझ्या आठवणी लिहून काढाव्यात.’’ तोच धागा पकडून मी म्हणाले, ‘’ अगदी अवश्य लिहा. तुम्ही केलेले कष्ट, श्रम हे तुमच्या घरातल्या पुढच्या पिढीला कळायला हवेत. यामुळे आपण परत एकदा भूतकाळात रमतो. आपला वेळही चांगला जातो. मी तुम्हाला अजून काही चरित्र देते. ती तुम्ही वाचा. जसं आठवेल तसं लिहीत जा.’’ काका एकदम खूश झाले. म्हणाले ‘’हे छान सुचवलंत तुम्ही.’’ वाचनाने वेळ तर चांगला जातोच. पण लिहायची स्फूर्ती पण मिळते. 

गंगाजळी, उत्तम मध्यम, संकलन चे सुप्रसिद्ध लेखक श्री. श्री.बा. जोशी यांनी संकलन या लेखांच्या पुस्तकात म्हंटले आहे की ग्रंथ हे नेहमीच अपूर्ण समीकरण असते. ग्रंथाला वाचक मिळाला की त्याची पूर्णता होते. लेखक आणि वाचक असे दोन तट आहेत. ग्रंथ हे शून्यासारखे असतात. पण वाचक त्याच्यामागे उभा रहाताच त्या शून्याला मोल येते. आपले विचार, आपली प्रतिभा, आपले ज्ञान हाच कोणत्याही ग्रंथाचा जन्महेतू असतो. त्यांच्याच लेखातील आणखी एक किस्सा…इजिप्तच्या स्वारीत नेपोलिलयनने सोबत विद्वानांचा भला मोठा ताफा नेला होता. त्याने इजिप्त मधले ग्रंथ गाढवांवर वाहून नेले. व्यूहरचना करतेवेळी तो मिस्कीलपणे हुकूम सोडताना सांगे- ‘’ सभोवती सैन्यदल, मध्यभागी गाढवे आणि विद्वान मंडळी! का? तर त्यांच्या ज्ञानसाधनांचे संरक्षण व्हावे. अशा शाही संरक्षणामुळेच फ्रेंच साहित्यात शेकडो दुर्मिळ ग्रंथांची भर पडली. दुसर््या  महायुद्धात नेस्तनाबूत झालेले चिमुकले जपान आज जगात ‘वाचकांचा देश म्हणून ओळखला जातो. 

कोणताही हाडाचा वाचक आपल्या संग्रहातील पुस्तक कोणालाही देत नाही. आणि जर दिलंच तर ते पुस्तक परत येईपर्यंत नेणार्याकडे तगादा लावतोच. जर यदाकदाचित त्याच्याकडून पुस्तक हरवलेच तर तो वाचक पुस्तक हरवणार्याला आपल्या मित्रयादीतून कायमचे काढून टाकतो. असा माझ्यासमोर घडलेला अनुभव आहे. 

सुप्रसिद्ध कायदे पंडित सोली सोराबजी यांचा या बाबतीतला अनुभव बोलका आहे. ते म्हणतात, ‘’ मी माझ्या पुस्तकांवर खूप प्रेम करतो. माझ्या प्रत्येक ग्रंथाची जागा, आकार, सुगंध सगळं सगळं मला माहित आहे. माझी पुस्तकं मला दुसर्या कोणाला वाचायला द्यायला आवडत नाहीत. पुस्तकं वाचायला द्यायला मी नकार दिल्यामुळे मी बर्याच लोकांना दुखवलंय हे मला माहित आहे.’’

 हल्ली पूनर्विकासासाठी जाणार्या इमारतींमुळे ज्येष्ठ पिढी आपल्याकडचा ग्रंथसंग्रह ग्रंथालयाकडे हस्तांतरीत करताना दिसते. आपल्याकडचा ग्रंथसंग्रह ग्रंथालयात मोठ्या ममत्वाने सुपूर्द करताना ‘’आम्ही सगळी वाचून काढली हो ही पुस्तके. आता आमची मुलं नि त्यांची मुलं नाही हो वाचणार. त्यांना वाचनाची आवड नाहीये. आणि ते वाचतील फक्त इंग्रजी पुस्तकं. काही माहिती लागली तर तांदूळ निवडल्यासारखं मोबाईलवर बोटं फिरवत इंटरनेटवर बघतील. पुस्तकाच्या स्पर्शाची भाषा या मुलांना नाही समजणार. तुम्ही ही पुस्तकं तुमच्या ताब्यात घ्या. आणि या पुस्तकांना वाचक मिळेल असं पहा.’’ 

आपण एखाद्या असा ग्रंथालयात गेलो, जिथे सगळी पुस्तकं बंद कपाटात ठेवलेली आहेत. ग्रंथालयात वाचकांची ये जा नाही. एक भयाण शांतता आहे. अशा ग्रंथालयात जायला कोणाला आवडेल? ज्या ग्रंथालयात ग्रंथ बंद कपाटात न ठेवता वाचकांच्या सहज हाताला लागतील असे ठेवलेत, आणि वाचक मोठ्या समाधानाने पुस्तकं चाळत आहेत, बालवाचक त्यांच्या विभागात मन लाऊन पुस्तक वाचत आहेत.   अशा ग्रंथालयात वाचक आपोआप खेचला जातो. यामुळे ग्रंथालय शास्राचे दोन नियम, एक म्हणजे प्रत्येक ग्रंथाला त्याचा वाचक मिळतो. आणि दुसरे म्हणजे प्रत्येक वाचकाला त्याचा आवडीचा ग्रंथ मिळतो याचे आपोआप पालन होते. हे झाले ग्रंथालया विषयी.

वाचनाच्या आवडी विषयी सुप्रसिद्ध लेखिका कै. शांताबाई शेळके यांनी एका लेखात म्हंटले आहे की माझ्या वाचनाला शिस्त नाही तसे माझ्या ग्रंथसंग्रहालाही पूर्वनियोजन नाही. काही वाचक चोखंदळ असतात. ते  एखादा विषय ठरवून निवडक वाचन करतात. केवळ व्हिटामिन्सच्या गोळ्यांवर जगावे, आणि फक्त पौष्टिक आणि भरपूर जीवनसत्व असलेलाच आहार घ्यावा तसंच यांचं वाचन असतं. पण मला ते जमलंच नाही. पुस्तकांबाबतीत आणखी एक मन हेलावणारी गोष्ट त्या सांगतात. त्यांच्या ओळखीच्या एका बाईला पैशाची नड होती. म्हणून तिने शांताबाईंना तिच्याजवळ असलेले शब्दकोशाचे खंड विकत देऊ केले. म्हणाली ‘’जरा पैशाची नड आहे. साठ/ सत्तर रुपये दिलेत तरी चालतील. तेवढ्याने माझी नड भागेल.’’ पण शांताबाईंनाही इतक्या कमी किंमतीत खंड विकत घेणे रास्त वाटेना. त्याकाळी शांताबाईंकडेही तशी सुबत्ता नव्हती. पण तरीही त्यांनी ते खंड शंभर रुपयात विकत घेतले.

पुस्तकाचा खाजगी संग्रह करताना तो किती व्यवस्थित असावा याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे कवयित्री कै वृंदा लिमये. तसा व्यवस्थितपणा इतरही क करत असतील. वृंदाताईच्या निधनानंतर त्यांचा खाजगी ग्रंथसंग्रह आमच्या ग्रंथालयात दाखल झाला. कै. वृंदा ताई लिमये यांनी त्यांच्या संग्रहातील माहितीपूर्ण पुस्तकांना कव्हर घालून त्या पुस्तकाचे जर वर्तमानपत्रात परिक्षण आले असेल तर त्याचे कात्रण त्याच पुस्तकात लाउन ठेवले होते. ज्यायोगे कधी जर अधिक संदर्भ लागलाच तर त्याचा वापर करणे सहज शक्य होते. 

ज्या वाचनाने वाचकाला सुख मिळते नि तो वाचत रहातो त्याला विष्णूशास्र्यांनी ‘विद्यासूख’ असा शब्द वापरला. तर वि.का राजवाड्यांनी ‘ग्रंथसुख’ म्हंटलं. रवींद्रनाथ टागोरांनी ‘ग्रंथबल’ म्हणून संबोधलं, तर काका कालेलकरांनी ‘वाचनयज्ञ’ असा शब्दप्रयोग केला. 

सध्याच्या धावपळीच्या युगात ‘वाचायला वेळ नाही’ असं जिकडे तिकडे ऐकू येत आहे. किंवा हळूहळू ई-बुकचा जमाना येऊ घातलाय. मंत्रयुगाकडून तंत्रयुगाकडे वाटचाल करत असताना काही बदल हे व्हायचेच. ग्रंथालय पूर्णपणे संगणकीकृत झाल्यास वाचकाला कोणत्याही पुस्तकाची त्वरीत माहिती उपलब्ध होऊ शकते. काही ग्रंथांना ‘शोध शब्द’ (Key Word) घातला की एकाच विषयाच्या सर्व पुस्तकांची यादी क्षणात  उपलब्ध होऊ शकते. 

लोकांना वाचनासाठी उद्युक्त करताना काही चांगली, वाचनीय पुस्तके सहज दृष्टीस पडतील अशी ठेवावीत. दर आठवड्याला नवीन आलेली पुस्तके शोकेस मध्ये वाचकांना चाळण्यासाठी ठेवावी. हल्ली फेसबुकचा, व्हॉट्स ऍप चा जमाना आहे. त्यावर नव्या पुस्तकांची यादी टाकावी. प्रसंगानुरुप ग्रंथ प्रदर्शने भरवावीत. उदा- मोठ्या सुट्यांच्या आधी (उन्हाळी सुट्टी, पावसाळी ट्रेक व इतर सुट्ट्या   )   बालवाचकांना वाचनाची गोडी लागण्यासाठी स्पर्धा आयोजित कराव्यात. वाचकांची अभिरुची लक्षात घेऊन त्यानुसार पुस्तके मागवावित. या अशा उपायांनी वाचक वाचनालयाकडे नकळतपणे ओढला जाईल. काही जण हल्ली टॅबवर पुस्तके डाऊनलोड करुन वाचनभूक भागवतात.  आपला देश प्रगती पथावर असला तरी अजूनही कित्येक खेड्या पाड्यात इंटनेट सुविधा पोचलेली नाही. त्यामुळे ‘गाव तेथे ग्रंथालय’ ही योजना अंमलात आणली पाहिजे. ग्रंथालयात काम करायचे झाल्यास आपण पूर्णपणे वाचकसेवा करणे या भावनेनेच काम केले तर आपल्याला आणि वाचकाला त्याचा आनंद पूर्णपणे उपभोगता येतो.

सरतेशेवटी एकच सांगायचं आहे की आपण काय वाचावे आणि कसे वाचावे याचा विचार आपला आपणच करावा. नाहीतर आपली अर्धी हयात हाच विचार करण्यात जाते. तसं तर सुचवायला ग्रंथपाल उपयोगी पडतात. पण ज्याने त्याने आपल्याला रुचेल अशीच पुस्तके वाचावीत. ज्या वेळी मानवाने अवकाशात प्रवेश केला त्यावेळी अमेरिकन असोसिएशनने वाचकांना एक नवी घोषणा दिली. – Explore Inner Space- Read. (अंतःकरणाचा वेध घ्या- वाचा.) म्हणूनच श्री. बां च्या मते ज्या वाचनाने अवर्णनीय अशा आनंदाची प्राप्ती होते ते वाचन हेच खरे वाचन. पण हे सगळं पचनी पडायला आधी अपचन होईल इतके वाचन व्हायला लागते. त्यासाठीच तर ग्रंथसंग्रह आणि ग्रंथसंग्रहालये जन्माला येतात.